శివపురాణమ్

విగ్రహం దేవదేవస్య విశ్వమేతచ్చరాచరమ్ తదేవం న విజానంతి పశవః పాశగౌరవాత్

ఈ చరాచర జగత్తంతా దేవతలకు దేవుడైన పరమేశ్వరుని రూపమే. కానీ బంధనాల భారంతో ఉన్నవారు దీన్ని గ్రహించలేరు.

తమేకమేవ బహుధా వదంతి యదునందన అజానన్తః పరం భావమవికల్పం మహర్షయః

యదు వంశజా! మహర్షులు పరమార్థాన్ని, ఏకత్వాన్ని తెలియక, ఆ ఒక్కటినే అనేకంగా వర్ణిస్తారు.

అపరం బ్రహ్మరూపం చ పరం బ్రహ్మాత్మకం తథా కేచిదాహుర్మహాదేవమనాదినిధనం పరమ్

కొంతమంది, ఆ మహాదేవుడు బ్రహ్మ రూపమైన తక్కువ రూపాన్ని, అలాగే బ్రహ్మ స్వరూపమైన పరమమైన రూపాన్ని కలవాడని, ఆదియంతరహితుడైన పరమాత్మని అంటారు.

భూతేంద్రియాంతఃకరణప్రధానవిషయాత్మకమ్ అపరం బ్రహ్మ నిర్దిష్టం పరం బ్రహ్మ చిదాత్మకమ్

భూతాలు, ఇంద్రియాలు, అంతఃకరణం, ప్రకృతి, విషయాలు కలిసినదే అపరబ్రహ్మ అని, చైతన్య స్వరూపమైనదే పరబ్రహ్మ అని చెబుతారు.

బృహత్త్వాద్బృహణత్వాద్వా బ్రహ్మ చేత్యభిధీయతే ఉభే తే బ్రహ్మణో రూపే బ్రహ్మణో ఽధిపతేః ప్రభోః విద్యా ఽవిద్యాస్వరూపీతి కైశ్చిదీశో నిగద్యతే

పెద్దదిగా ఉండటం వల్ల లేదా పెంచే స్వభావం వల్ల దీనిని బ్రహ్మ అని అంటారు. ఈ రెండూ బ్రహ్మణి రూపాలు. బ్రహ్మకు అధిపతియైన ప్రభువును కొంతమంది జ్ఞానం, అజ్ఞానం స్వరూపుడని అంటారు.

విద్యాం తు చేతనాం ప్రాహుస్తథావిద్యామచేతనామ్ విద్యా ఽవిద్యాత్మకం చైవ విశ్వం విశ్వగురోర్విభోః

జ్ఞానమే చైతన్యమని, అజ్ఞానమే జడమని చెబుతారు. ఈ విశ్వమంతా జగద్గురువు అయిన పరమేశ్వరునికి, జ్ఞానం, అజ్ఞానం రెండింటి కలయికతోనే ఉంది.

రూపమేవ న సందేహో విశ్వం తస్య వశే యతః భ్రాంతిర్విద్యా పరా చేతి శార్వం రూపం పరం విదుః

ఈ జగత్తు ఆయన రూపమే అనే విషయములో సందేహం లేదు, ఎందుకంటే ఇది ఆయన ఆధీనంలో ఉంది. మాయను జ్ఞానం అని, శివుని పరమరూపాన్ని అత్యున్నతమైనదిగా తెలుసుకుంటారు.

అయథాబుద్ధిరర్థేషు బహుధా భ్రాంతిరుచ్యతే యథార్థాకారసంవిత్తిర్విద్యేతి పరికీర్త్యతే

విషయాలను తప్పుగా అనేక విధాలుగా గ్రహించడం మాయ అని, వాటి నిజమైన స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం జ్ఞానం అని అంటారు.

వికల్పరహితం తత్త్వం పరమిత్యభిధీయతే వైపరీత్యాదసచ్ఛబ్దః కథ్యతే వేదవాదిభిః

విభేదాలేని తత్త్వమే పరమమని అంటారు. దానికి విరుద్ధంగా ఉన్నదాన్ని వేదవేత్తలు అసత్యమని పిలుస్తారు.

తయోః పతిత్వాత్తు శివః సదసత్పతిరుచ్యతే క్షరాక్షరాత్మకం ప్రాహుః క్షరాక్షరపరం పరే

ఈ రెండింటికి అధిపతిగా శివుడు సత్యాసత్యాలకు అధిపతిగా పిలవబడతాడు. జ్ఞానులు ఆయనను క్షర, అక్షర స్వరూపుడిగా, అలాగే వాటిని మించినవాడిగా కూడా చెబుతారు.

క్షరస్సర్వాణి భూతాని కూటస్థో ఽక్షర ఉచ్యతే ఉభే తే పరమేశస్య రూపే తస్య వశే యతః

అన్ని భూతాలు క్షరమైనవే; మారని అక్షరమని అంటారు. ఈ రెండూ పరమేశ్వరుని రూపాలు, ఎందుకంటే అవన్నీ ఆయన ఆధీనంలో ఉంటాయి.

తయోః పరః శివః శాంతః క్షరాక్షరాపరస్స్మృతః సమష్టివ్యష్ఠిరూపం చ సమష్టివ్యష్టికారణమ్

ఈ రెండింటిలో శివుడు పరమమైనవాడు, శాంత స్వరూపుడు, క్షర, అక్షరాలకు అతీతుడు. ఆయన సమష్టి, వ్యష్టి రూపుడూ, వాటికి కారణుడూ.

వదంతి మునయః కేచిచ్ఛివం పరమకారణమ్ సమష్టిమాహురవ్యక్తం వ్యష్టిం వ్యక్తం తథైవ చ

కొంతమంది మునులు శివుని పరమకారణమని అంటారు. వారు సమష్టిని అవ్యక్తంగా, వ్యష్టిని వ్యక్తంగా కూడా పిలుస్తారు.

తే రూపే పరమేశస్య తదిచ్ఛాయాః ప్రవర్తనాత్ తయోః కారణభావేన శివం పరమకారణమ్

పరమేశ్వరుని సంకల్పం వల్ల ఈ రెండు రూపాలు ఏర్పడతాయి. అవి కారణాలైనందున శివుడు పరమకారణమని అంటారు.

కారణార్థవిదః ప్రాహుః సమష్టివ్యష్టికారణమ్ జాతివ్యక్తిస్వరూపీతి కథ్యతే కైశ్చిదీశ్వరః

కారణార్థాన్ని తెలిసినవారు సమష్టి, వ్యష్టులకు కారణమని చెబుతారు. కొంతమంది ప్రభువును జాతి, వ్యక్తి స్వరూపుడని అంటారు.

యా పిండేప్యనువర్తేత సా జాతిరితి కథ్యతే వ్యక్తిర్వ్యావృత్తిరూపం తం పిణ్డజాతేః సమాశ్రయమ్

పిండాలలో ఎప్పుడూ ఉండేది 'జాతి' అని అంటారు. ప్రత్యేకమైన రూపమే 'వ్యక్తి', అది పిండం, జాతికి ఆధారంగా ఉంటుంది.

జాతయో వ్యక్తయశ్చైవ తదాజ్ఞాపరిపాలితాః యతస్తతో మహాదేవో జాతివ్యక్తివపుః స్మృతః

జాతులు, వ్యక్తులు ఆయన ఆజ్ఞకు లోబడే ఉంటాయి. అందుకే మహాదేవుడు జాతి, వ్యక్తి స్వరూపుడిగా గుర్తించబడతాడు.

ప్రధానపురుషవ్యక్తకాలాత్మా కథ్యతే శివః ప్రధానం ప్రకృతిం ప్రాహుఃక్షేత్రజ్ఞం పురుషం తథా

ప్రధానం, పురుషుడు, వ్యక్తం, కాలం — ఇవన్నీ శివుని స్వరూపాలు అని చెప్పబడతాయి. ఇందులో ప్రధానాన్ని ప్రకృతి అని, పురుషుని క్షేత్రజ్ఞుడు అని కూడా అంటారు.

త్రయోవింశతితత్త్వాని వ్యక్తమాహుర్మనీషిణః కాలః కార్యప్రపఞ్చస్య పరిణామైకకారణమ్

మేధావులు వ్యక్తంగా చెప్పే తత్త్వాలు ఇరవైమూడు. కాలమే ఈ జగత్తులో జరిగే మార్పులకు ప్రధాన కారణం.

ఏషామీశో ఽధిపో ధాతా ప్రవర్తకనివర్తకః ఆవిర్భావతిరోభావహేతురేకః స్వరాడజః

ఈ తత్త్వాలకు శివుడు అధిపతి, పాలకుడు, సృష్టికర్త, ప్రారంభించేవాడు, లయంచేసేవాడు. అవిర్భావం, తిరోభావానికి ఒక్కటే కారణం. ఆయనకు ఎవరి ఆధీనమూ లేదు, ఆయన జన్మించలేదు.

తస్మాత్ప్రధానపురుషవ్యక్తకాలస్వరూపవాన్ హేతుర్నేతాధిపస్తేషాం ధాతా చోక్తా మహేశ్వరః

కాబట్టి ప్రధాన, పురుష, వ్యక్త, కాల స్వరూపుడైనవాడు, వీటికి కారణమైనవాడు, పాలకుడు, సృష్టికర్త — మహేశ్వరుడని చెప్పబడతాడు.

విరాడ్ఢిరణ్యగర్భాత్మా కైశ్చిదీశో నిగద్యతే హిరణ్యగర్భో లోకానాం హేతుర్విశ్వాత్మకో విరాట్

కొంతమంది ప్రభువును విరాట్, హిరణ్యగర్భుని ఆత్మ అని అంటారు. హిరణ్యగర్భుడు లోకాలకూ కారణం, విరాట్ ఈ విశ్వానికి ఆత్మ.

అంతర్యామీ పరశ్చేతి కథ్యతే కవిభిశ్శివః ప్రాజ్ఞస్తైజసవిశ్వాత్మేత్యపరే సంప్రచక్షతే

కవులు శివుని అంతర్యామి, పరమాత్మ అని వర్ణిస్తారు. మరికొందరు ఆయనను ప్రాజ్ఞ, తేజస్సు, విశ్వానికి ఆత్మ అని పిలుస్తారు.

తురీయమపరే ప్రాహుః సౌమ్యమేవ పరే విదుః మాతా మానం చ మేయం చ మతిం చాహురథాపరే

కొంతమంది ఆయనను తురీయ స్థితి అని, మరికొందరు శాంత స్వరూపుడని, ఇంకొందరు తల్లి, ప్రమాణం, ప్రమేయం, మతి అని కూడా అంటారు.

కర్తా క్రియా చ కార్యం చ కరణం కారణం పరే జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్త్యాత్మేత్యపరే సంప్రచక్షతే

కొంతమంది ఆయన కర్త, క్రియ, కార్యం, సాధనం, కారణం అని అంటారు. ఇంకొందరు ఆయనను జాగ్రత్త, స్వప్న, సుషుప్తి స్థితుల ఆత్మగా చెబుతారు.

తురీయమపరే ప్రాహుస్తుర్యాతీతమితీతరే తమాహుర్విగుణం కేచిద్గుణవన్తం పరే విదుః

కొంతమంది ఆయనను తురీయ స్థితి అని, మరికొందరు తురీయాతీతుడని అంటారు. కొందరు ఆయనకు లక్షణాలేవీ లేవంటారు, మరికొందరు లక్షణాలతో ఉన్నవాడని భావిస్తారు.

కేచిత్సంసారిణం ప్రాహుస్తమసంసారిణం పరే స్వతంత్రమపరే ప్రాహురస్వతంత్రం పరే విదుః

కొంతమంది ఆయన సంసారంలో బంధించబడ్డాడని, మరికొందరు ఆయనకు సంసారం లేదు అంటారు. ఇంకొందరు ఆయన స్వతంత్రుడని, మరికొందరు స్వతంత్రుడు కాదని అంటారు.

ఘోరమిత్యపరే ప్రాహుః సౌమ్యమేవ పరే విదుః రాగవంతం పరే ప్రాహుర్వీతరాగం తథా పరే

కొంతమంది ఆయనను ఘోర స్వరూపుడని, మరికొందరు శాంత స్వరూపుడని అంటారు. కొందరు ఆయనకు రాగం ఉందని, మరికొందరు ఆయన రాగరహితుడని చెబుతారు.

నిష్క్రియం చ పరే ప్రాహుః సక్రియం చేతరే జనాః నిరింద్రియం పరే ప్రాహుః సేంద్రియం చ తథాపరే

కొంతమంది ఆయన నిష్క్రియుడని, మరికొందరు క్రియాశీలుడని అంటారు. కొందరు ఆయనకు ఇంద్రియాలు లేవంటారు, మరికొందరు ఆయనకు ఇంద్రియాలు ఉన్నాయని చెబుతారు.