శివపురాణమ్

తన్మాత్రాపఞ్చకం చైవ భూతపఞ్చకమేవ చ జ్ఞానేంద్రియాణి పఞ్చైక్యం పఞ్చ కర్మేన్ద్రియాణి చ

ఐదు తన్మాత్రలు, ఐదు భూతాలు, ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు, ఐదు కర్మేంద్రియాలు — ఇవన్నీ వివరించబడ్డాయి.

ప్రధానబుద్ధ్యహంకారమనాంసి చ చతుష్టయమ్ సమాసాదేవమవ్యక్తం సవికారముదాహృతమ్

ప్రధానం, బుద్ధి, అహంకారం, మనస్సు — ఈ నాలుగు కలిపి అవ్యక్తం, వికారాలతో కూడినదిగా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది.

తత్కారణదశాపన్నమవ్యక్తమితి కథ్యతే వ్యక్తం కార్యదశాపన్నం శరీరాదిఘటాదివత్

కారణ స్థితిలో ఉన్నప్పుడు దాన్ని అవ్యక్తం అంటారు. ఫలిత స్థితిలో ఉన్నప్పుడు దాన్ని వ్యక్తం అంటారు, అది శరీరం, మట్టి పాత్ర వంటి వాటిలా ఉంటుంది.

యథా ఘటాదికం కార్యం మృదాదేర్నాతిభిద్యతే శరీరాది తథా వ్యక్తమవ్యక్తాన్నాతిభిద్యతే

మట్టి మొదలైన వాటితో గడప, పాత్రలు వేరు కాదు కదా. అలాగే శరీరం మొదలైన ప్రతిఫలితాలు కూడా అవ్యక్తమైన మూలం నుండి పూర్తిగా వేరుగా ఉండవు.

తస్మాదవ్యక్తమేవైక్యకారణం కరణాని చ శరీరం చ తదాధారం తద్భోగ్యం చాపి నేతరత్

అందుచేత, అవ్యక్తమే ఒకటే కారణం. ఇంద్రియాలు, శరీరం ఇవన్నీ దానికి ఆధారం, అనుభవించదగినవి కూడా అవే — వేరే ఏదీ కాదు.

బుద్ధీన్ద్రియశరీరేభ్యో వ్యతిరేకస్య కస్యచిత్ ఆత్మశబ్దాభిధేయస్య వస్తుతో ఽపి కుతః స్థితిః

బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, శరీరం వీటి నుండి వేరుగా 'ఆత్మ' అనే పదంతో చెప్పబడే దానికి నిజంగా ఎక్కడ స్థానం ఉంటుంది?

బుద్ధీన్ద్రియశరీరేభ్యో వ్యతిరేకో విభోర్ధ్రువమ్ అస్త్యేవ కశ్చిదాత్మేతి హేతుస్తత్ర సుదుర్గమః

అయితే, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, శరీరం వీటి నుండి ఆత్మకు కొంత వేర్పాటు ఉన్నదీ నిజమే. కానీ, ఆ వేర్పాటు కారణం తెలుసుకోవడం చాలా కష్టం.

బుద్ధీన్ద్రియశరీరాణాం నాత్మతా సద్భిరిష్యతే స్మృతేరనియతజ్ఞానాదయావద్దేహవేదనాత్

బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, శరీరాలే ఆత్మ అని జ్ఞానులు ఒప్పుకోరు. ఎందుకంటే జ్ఞాపకం, జ్ఞానం మొదలైనవి శాశ్వతంగా ఉండవు, అవి శరీర భావన ఉన్నంత కాలమే ఉంటాయి.

అతః స్మర్తానుభూతానామశేషజ్ఞేయగోచరః అన్తర్యామీతి వేదేషు వేదాంతేషు చ గీయతే

అందుకే, జ్ఞాపకం, అనుభవం అయిన ప్రతిదానికీ అంతర్యామిగా ఉండే, తెలిసే అన్నీ విషయాలకు ఆధారంగా ఉండే వాడిని వేదాల్లో, వేదాంతాల్లో 'అంతర్యామి' అని పిలుస్తారు.

సర్వం తత్ర స సర్వత్ర వ్యాప్య తిష్ఠతి శాశ్వతః తథాపి క్వాపి కేనాపి వ్యక్తమేష న దృశ్యతే

అతడు అన్నింటిలోను, ఎక్కడైనా, ఎప్పటికీ వ్యాపించి నిలిచివుంటాడు. అయినా, ఎవరికీ ఎక్కడా స్పష్టంగా కనిపించడు.

నైవాయం చక్షుషా గ్రాహ్యో నాపరైరిన్ద్రియైరపి

అతడిని కన్నుతో గానీ, ఇతర ఇంద్రియాలతో గానీ పట్టుకోలేరు.

న చ స్త్రీ న పుమానేష నైవ చాపి నపుంసకః నైవోర్ధ్వం నాపి తిర్యక్ నాధస్తాన్న కుతశ్చన

అతడు స్త్రీ కాదు, పురుషుడు కాదు, నపుంసకుడు కూడా కాదు. అతడు పైకి కాదు, అడ్డంగా కాదు, కిందా కాదు, ఎక్కడి నుండీ కాదు.

అశరీరం శరీరేషు చలేషు స్థాణుమవ్యయమ్ సదా పశ్యతి తం ధీరో నరః ప్రత్యవమర్శనాత్

శరీరం లేనివాడు అయినా, అన్ని శరీరాల్లో ఉండే, చలించేవాటిలోనూ, నిశ్చలమైన వాటిలోనూ ఉండే, నశించని వాడిని ధీరుడు అంతర్గతంగా తాను తెలుసుకుంటూ ఎప్పుడూ చూస్తుంటాడు.

కిమత్ర బహునోక్తేన పురుషో దేహతః పృథక్ అపృథగ్యే తు పశ్యంతి హ్యసమ్యక్తేషు దర్శనమ్

ఇంకా ఎక్కువగా చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు. ఆ వ్యక్తి శరీరానికి వేరు. ఈ వేర్పాటు చూడని వారు తప్పుగా అర్థం చేసుకుంటారు.

యచ్ఛరీరమిదం ప్రోక్తం పురుషస్య తతః పరమ్ అశుద్ధమవశం దుఃఖమధ్రువం న చ విద్యతే

ఈ శరీరం వ్యక్తికి చెందిందని అంటారు. కానీ ఇది అపవిత్రం, బలహీనమైనది, బాధతో కూడినది, నిలకడలేనిది — నిజమైన ఆత్మ కాదు.

విపదాం వీజభూతేన పురుషస్తేన సంయుతః సుఖీ దుఃఖీ చ మూఢశ్చ భవతి స్వేన కర్మణా

అనర్థాల విత్తనంతో కలిసినప్పుడు, వ్యక్తి తన స్వంత కర్మ వల్ల సంతోషంగా, దుఃఖంగా, లేక మూర్ఖుడిగా మారతాడు.

అద్భిరాప్లవితం క్షేత్రం జనయత్యంకురం యథా ఆజ్ఞానాత్ప్లావితం కర్మ దేహం జనయతే తథా

నీటితో తడిపిన పొలంలో మొక్క మొలిచినట్టు, అజ్ఞానంతో కలిసిన కర్మ శరీరాన్ని కలిగిస్తుంది.

అత్యంతమసుఖావాసాస్స్మృతాశ్చైకాంతమృత్యవః అనాగతా అతీతాశ్చ తనవో ఽస్య సహస్రశః

అత్యంత సుఖమయమైన వాసస్థలాలు, పూర్తిగా ముగిసిపోయే మరణాలు — ఇవన్నీ, గతంలోనివి, రాబోయేవి, అతనికి వేలాది శరీరాలుగా ఉంటాయి.

ఆగత్యాగత్య శీర్ణేషు శరీరేషు శరీరిణః అత్యంతవసతిః క్వాపి న కేనాపి చ లభ్యతే

పుట్టి, మరణించి, శరీరాలు క్షీణించిన తర్వాత, ఆత్మ ఎక్కడా శాశ్వత నివాసాన్ని పొందదు.

ఛాదితశ్చ వియుక్తశ్చ శరీరైరేషు లక్ష్యతే చంద్రబింబవదాకాశే తరలైరభ్రసంచయైః

శరీరాలతో మరుగై, వేరుపడి, ఆత్మ ఆకాశంలో మేఘాల మధ్య కనిపించే చంద్రబింబంలా కనిపిస్తుంది.

అనేకదేహభేదేన భిన్నా వృత్తిరిహాత్మనః అష్టాపదపరిక్షేపే హ్యక్షముద్రేవ లక్ష్యతే

ఇక్కడ, అనేక శరీరాల వేర్వేరు రూపాల వల్ల ఆత్మ యొక్క క్రియలు వేర్వేరుగా కనిపిస్తాయి. అది చదరంగ బోర్డులో గుడ్డి గతి మారినట్లు ఉంటుంది.

నైవాస్య భవితా కశ్చిన్నాసౌ భవతి కస్యచిత్ పథి సంగమ ఏవాయం దారైః పుత్రైశ్చ బంధుభిః

ఎవరూ ఎవరికీ సొంతం కారు, ఎవ్వరూ ఎవరి దారి కాదు. భార్యలు, కుమారులు, బంధువులతో కలిసే ఈ జీవితం కూడా యాదృచ్ఛికంగా కలిసినదే.

యథా కాష్ఠం చ కాష్ఠం చ సమేయాతాం మహోదధౌ సమేత్య చ వ్యపేయాతాం తద్వద్భూతసమాగమః

ఎలా ఒక చెక్క ముక్క మరొక చెక్క ముక్కను విస్తారమైన సముద్రంలో కలిసిపోతుందో, కలిసిన తర్వాత విడిపోతుందో, అలాగే జీవుల కలయిక కూడా అంతే.

స పశ్యతి శరీరం తచ్ఛరీరం తన్న పశ్యతి తౌ పశ్యతి పరః కశ్చిత్తావుభౌ తం న పశ్యతః

ఒకడు ఆ శరీరాన్ని చూస్తాడు, కానీ ఆ శరీరం చూడదు. ఇంకొకడు ఇద్దరినీ చూస్తాడు, కానీ వారు అతన్ని చూడరు.

బ్రహ్మాద్యాః స్థావరాంతశ్చ పశవః పరికీర్తితాః పశూనామేవ సర్వేషాం ప్రోక్తమేతన్నిదర్శనమ్

బ్రహ్మ నుండి స్థావరాల వరకు అందరూ పశువులుగా పిలవబడతారు. ఈ ఉపమానం అన్ని జీవులకు వర్తిస్తుంది.

స ఏష బధ్యతే పాశైః సుఖదుఃఖాశనః పశుః లీలాసాధనభూతో య ఈశ్వరస్యేతి సూరయః

ఈ జీవుడు బంధనాలతో కట్టబడి, సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తూ, పరమేశ్వరుని ఆటలో ఒక సాధనంగా ఉంటాడు అని పండితులు చెబుతున్నారు.

అజ్ఞో జంతురనీశో ఽయమాత్మనస్సుఖదుఃఖయోః ఈశ్వరప్రేరితో గచ్ఛేత్స్వర్గం వా శ్వభ్రమేవ వా

ఈ అజ్ఞాని ప్రాణి తన సుఖదుఃఖాలపై అధికారములేని వాడు. పరమేశ్వరుని ప్రేరణతో స్వర్గానికైనా, నరకానికైనా పోతాడు.

ఇత్యాకర్ణ్యానిలవచో మునయః ప్రీతమానసాః ప్రోచుః ప్రణమ్య తం వాయుం శైవాగమవిచక్షణమ్

వాయువు మాటలు విని, మునులు ఆనందంతో మనసుతో ఆ వాయువుని నమస్కరించి, శైవమార్గంలో నిపుణుడైన వానికి ఇలా పలికారు.

యో ఽయం పశురితి ప్రోక్తో యశ్చ పాశ ఉదాహృతః అభ్యాం విలక్షణః కశ్చిత్కోయమస్తి తయోః పతిః

ఈ జీవుడిని పశువు అంటారు, బంధనాలను పాశం అంటారు. వీరిద్దరికి అధిపతిగా వేరుగా ఉన్నవాడు ఎవరు?