ఈ జగత్తులో పురుషుడు, స్త్రీ అనే ప్రకటన ఇద్దరి ద్వారా స్థిరపడింది. పరమాత్మను శివుడని పిలుస్తారు, ఆయన స్త్రీ స్వరూపాన్ని శివయని ప్రసిద్ధి చెందింది. శివుడు సదాశివుడని, ఆమె మనోన్మణిగా ప్రసిద్ధి. శివుడిని మహేశ్వరుడిగా తెలుసుకోవాలి; ఆమెను మాయగా సంబోధిస్తారు. పురుషుడు పరమేశ్వరుడు, ప్రకృతి పరమేశ్వరి. రుద్రుడు నిజంగా మహేశ్వరుడు, రుద్రాణి ఆయన ప్రియురాలు. విష్ణువు జగన్నాధుడు, లక్ష్మీ జగన్నాధుని ప్రియురాలు. బ్రహ్మ సృష్టికర్తగా ఉన్నప్పుడు, శివుడు బ్రహ్మ, బ్రహ్మాణి బ్రహ్ముని ప్రియురాలు. సూర్యుడు శంభువుగా, ఆయన తేజస్సు శివునిగా పరిగణించబడుతుంది. మహేంద్రుడు కామద్వేషి, శచీ పర్వతరాజు కుమార్తె. అగ్ని మహాదేవుడు, స్వాహా శర్వుని అర్ధాంగిని. యముడు త్రినేత్రుడు, ఆయన ప్రియురాలు పర్వత కుమార్తె. నిరృతి భగవంతుడు, నైరృతి పర్వత కుమార్తె. వరుణుడు రుద్రుడు, వరుణి పర్వత కుమార్తె. వాయువు చంద్రకళాధారి శివుడు, ఆయన మోహనమైనవాడు. యక్షుడు యజ్ఞశిరస్సును నాశనం చేసినవాడు, రిద్ధి పర్వతరాజు కుమార్తె. చంద్రుడు చంద్రకళాధారి, రోహిణి రుద్రుని ప్రియురాలు. ఈశానుడు పరమేశ్వరుడు, ఆయన పవిత్రదేవి పరమేశ్వరి. అనంతుడు అనంతభూషితుడిగా, అనంతుని ప్రియురాలు అనంత. కాలాగ్ని రుద్రుడు కాలశత్రువు, కాళి కాలాంతకుని ప్రియురాలు. పురుషుడిగా ప్రసిద్ధి చెందినవాడు మనువు, శంభువు; శతరూపా శివునికి ప్రియురాలు. దక్షుడు మహాదేవుడు, ప్రసూతి పరమేశ్వరి. రుచి భవుడు, భవాని అక్షుతిగా పండితులు పిలుస్తారు. భృగువు భగచక్షువులను నాశనం చేసిన దేవుడు, ఖ్యాతి త్రినేత్రునికి ప్రియురాలు. మరీచి రుద్రుడు, సంభూతి శర్వుని ప్రియురాలు. గంగాధరుడు అంగిరసుగా, స్మృతి ఉమగా పిలవబడుతుంది. పులస్త్యుడు చంద్రకళామౌళి, ప్రీతి పినాకినికి ప్రియురాలు. పులహుడు త్రిపురాంతకుడు, ఆయన ప్రియురాలు శివునికి ప్రియమైనది. యజ్ఞనాశకుడు యజ్ఞంగా పిలువబడతాడు; భక్తి ప్రభువుకు ప్రియమైనది. త్రినేత్రుడు ఇక్కడ త్రినేత్రుడు కాదు; ఉమదేవి అనసూయగా జ్ఞానులు స్మరిస్తారు. కశ్యపుడు కాలాంతకుడు, దేవతామాత మహేశ్వరి. వసిష్ఠుడు మన్మథశత్రువు; దేవి అరుంధతిగా పిలవబడుతుంది. శంకరుడు సమస్త పురుషులు; సమస్త స్త్రీలు మహేశ్వరి; అందరూ వారి స్వరూపాలే. ప్రభువు భోక్త, పరమేశ్వరి భోగ్య. వినిపించదగినదంతా ఉమా స్వరూపమే; వినేవాడు త్రిశూలధారి. ప్రశ్నించదగినదంతా శంకరుని ప్రియురాలి అధీనంలో ఉంది; ప్రశ్నించే వాడు విశ్వాత్మ, చంద్రకళాధారి. చూసేదంతా వక్తప్రియురాలి ఆధీనంలో ఉంది; చూసేవాడు జగన్నాధుడు, చంద్రకళామౌళి. రుచి పరమేశ్వరి, రుచి గ్రహించేవాడు శివుడు. అనురాగసారం గిరిజ, అనురాగాన్ని అనుభవించేవాడు గిరీశుడు. ఆలోచన స్థితి ఎల్లప్పుడూ మహేశ్వరి అధీనంలో ఉంది; ఆలోచించేవాడు మహేశ్వరుడు, విశ్వాత్మ. అర్థం చేసుకునే స్థితిని భవుని ప్రియురాలు మోస్తుంది; తెలిసినవాడు స్వయంగా దేవుడు, చంద్రకళామౌళి. ప్రాణుడు పినాకి, భూతాల అధిపతి; ప్రాణస్థితి అందరికీ అంబిక, జలరూపిణి. త్రిపురాంతకుని ప్రియురాలు క్షేత్రస్థితిని మోస్తుంది; మృత్యుంజయుడు క్షేత్రజ్ఞుడిగా ఉంటాడు. పగలే త్రిశూలధారి, రాత్రి త్రిశూలధారి ప్రియురాలు; ఆకాశం శంకరుడు, భూమి శంకరుని ప్రియురాలు. సముద్రుడు ప్రభువు, తీరం పర్వతరాజు కుమార్తె; చెట్టు వృషభధ్వజుడు, లత జగన్నాధుని ప్రియురాలు. నగరాధిపతి ప్రభువు అన్ని పురుషస్వరూపాలను ధరించేవాడు; దేవతల ఆనందదాయిని దేవి అన్ని స్త్రీస్వరూపాలను మోస్తుంది. ప్రియురాలు వాక్సంపుటాన్ని మోస్తుంది; చంద్రకళామౌళి ప్రభువు అర్థసంపదను మోస్తాడు. ఏ వస్తువుకైనా ఏ శక్తి ప్రకటించబడితే, అది జగద్గురువు దేవి, అది మహేశ్వరుడు ప్రభువు. ఏది శ్రేష్ఠమో, పవిత్రమో, శుభమో, దైవికులూ—అదంతా వారి తేజస్సు విస్తరణ అని చెబుతారు. దీపజ్యోతి ఒక గృహాన్ని వెలిగించునట్లు, ఈ ఇద్దరి తేజస్సు జగత్తునంతా వ్యాపించి ప్రకాశింపజేస్తుంది. పరమప్రకాశం ప్రకటన ప్రకారం, గడ్డి మొదలుకొని శివుని స్వరూపం వరకు, ఈ రెండింటి సమీపక్రమానుసారం విశిష్టమైన సృష్టి క్రమం జరుగుతుంది. వీరిద్దరూ సమస్త రూపాలు ధరించి, అన్ని మంగళాలను ప్రసాదిస్తారు; వీరిని ఎల్లప్పుడూ పూజించాలి, నమస్కరించాలి, ధ్యానించాలి. హే కృష్ణా! నా బోధన మేరకు, ఈ రోజు నేను నీకు పరమేశ్వరుల నిజస్వరూపాన్ని వివరించాను, కాని మరీ పూర్తిగా కాదు. పరమేశ్వరుల స్వరూపాన్ని ఎలా వివరించగలం? అది మహామహుల మనస్సులకు కూడా అందనిది. యారైతే తమ మనస్సుని పూర్తిగా భగవంతుని మీదే నిలిపితే, వారికి అది అంతర్గతంగా అనుభవించబడుతుంది; ఇతరులకు అది బుద్ధిలో స్థిరపడదు, లేదా ఉన్నంతవరకే ఉంటుంది. ఇప్పటి వరకు వివరించిన ఈ ప్రత్యక్ష మహిమ భౌతికమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది; రహస్యాన్ని తెలిసినవారు మరో పరమ, అప్రకృత, గూఢ మహిమను తెలుసుకుంటారు. ఆ పరమ, అప్రకృత మహిమను మనస్సు, ఇంద్రియాలు, వాక్కు అందుకోలేవు—అవి అక్కడే తిరిగి వస్తాయి. అదే ఇక్కడ పరమపదం, అదే పరమలక్ష్యం, అదే పరమ గమ్యం—అదే పరమేశ్వరుని మహిమ.