शिवपुराणम्

नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम्

न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम् संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम् तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः

रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने

कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम् तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः

कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः

उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः

आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम् जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम्

जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम् अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता

मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत्

अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात्

अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम्

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते

अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन्

उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान्

निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति प्राणे तु विजिते सम्यक् तच्चिह्नान्युपलक्षयेत्

विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा

लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता

धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः

प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह

आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च

निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः

इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः

स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः

न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते