शिवपुराणम्

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय

केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः

आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते