शिवपुराणम्

शिवपुराणे एकः दिव्यः विधिः वर्णितः अस्ति, यत्र शिवाग्नौ शमी, अश्वत्थ, पलाश, औदुम्बर, वट, बिल्वादीनां काष्ठानां दाहात् उत्पन्नं यत् भस्म, तद् शुद्धीकृत्य, शिवाग्निजं भस्म इति प्रसिद्धं भवति। एवं वा, यः शिवमन्त्रं जपन् दर्भादीनि काष्ठानि वा अग्नौ दहति, तत् शुद्धवस्त्रेण शुद्धीकृत्य, तद् ताजं भस्म नूतनपात्रे स्थापयेत्। तेजोर्थं तद् भस्म संग्रहीतव्यं, पूजनार्हं च; भस्मशब्दस्य अयम् अर्थः—यथा शिवः पूर्वं अकरोत्। यथा राजा स्वराज्ये स्वार्थं सारं गृह्णाति, तथा जनाः धान्यादीन् दग्ध्वा तेषां उत्तमं भागं उपयुञ्जते। यथा उदरस्थः जठराग्निः नानाविधान् अन्नान् दग्ध्वा तेषां सारं शरीरं पोषयति, तथैव विश्वस्य स्रष्टा शिवः, सर्वोत्तमं सारं जगतः स्ववशे दग्ध्वा गृह्णाति। शिवः विश्वं दग्ध्वा तद् भस्म आत्मनि अलिप्यत्; लिपनस्य उपलक्ष्ये विश्वस्य सारं अधिगृह्णाति। स्वदेहे स्वरत्नं स्थापयामास—स्वकेशं आकाशसारः, स्वमुखं वायुसारः, स्वहृदयं अग्निसारः, त्वचं पृथिवीसारः, जानुं आपसारः, एवं सर्वाङ्गानि। ब्रह्मविष्णुरुद्राणां सारः त्रिपुण्ड्रः, तं ललाटे महेश्वरः धारयति। सर्वं एतत् आत्मनः विस्तारः इति सः मन्यते; अतः सर्वसारं जगतः तेन निगृहीतम्। तस्मात् सर्वनिग्राही इति सः प्रसिद्धः, यथा पशुषु सिंहः पशुनिग्राही। यः पशु न भयते तस्मात्, सिंहः इति कथ्यते; 'श' सदा सुखानन्दः, 'म' पुरुषः; 'व' शक्तिः, अमृतत्वं, संयोगः; एवं स्वात्मनं शिवरूपेण शिवं पूजयेत्। तस्मात् भस्मलिपनात् पूर्वं त्रिपुण्ड्रं उत्तमेन विधिना धारयेत्; पूजाकाले जलैः वा शुद्ध्यर्थं, जलरहितः वा। दिवा नक्तं वा, स्त्री वा पुरुषः वा, पूजार्थं त्रिपुण्ड्रं भस्मनः जलयुक्तं धारयेत्। यः त्रिपुण्ड्रं भस्मनः जलयुक्तं धारयित्वा पूजां करोति, सः शिवपूजनस्य पूर्णं फलम् अवाप्नोति। शिवमन्त्रेण भस्मधारणात् सः यथार्थं यतिः भवति; शिवनिष्ठः शिवभक्तः इति कथ्यते। शिवव्रतानुष्ठाननिष्ठः अशौचं जन्मशुद्धिं न चिन्तयेत्; भूमिप्रक्षिप्तं भस्मललाटचिह्नं धारयेत्। स्वहस्तेन वा गुरोः हस्तेन वा, शिवभक्तस्य चिन्हम्; गुणनिग्रहाय, गुरुशब्दस्य अयम् अर्थः। गुरुः रागादिगुणान् नुदति; गुणातीतः परमशिवः गुरुरूपेण स्वीक्रियते। गुणत्रयं नुद्य, शिवं प्रथमं जाग्रयति; विश्वासयुक्तैः शिष्यान् तस्माद् गुरुः इति कथ्यते। तस्मात् गुरुदेहं गुरुलिङ्गं विद्वांसः जानन्ति; गुरुसेवना गुरुलिङ्गपूजा। गुरोः पूर्वोक्तं सर्वं, साध्यं वा असाध्यं वा, शरीरमनोवाक्कर्मणा शृणोति सेवते। शुद्धचित्तः तद् सर्वं साधयति, प्राणधनाद्यपि; तस्मात् दीक्षायोग्यः शिष्यः। शरीरादि सर्वं गुरवे दत्वा, उत्तमः शिष्यः प्रथमं भागं समर्प्य, गुरोः अनुमतिः पश्चात् भुङ्क्ते। शिष्यः पुत्रः इति सदा शिष्यसम्बन्धात्; जिह्वा, लिङ्गं, मन्त्रः, शुक्रं, कर्णं, योनिः दीक्षिताः। पुत्ररूपेण जातः, मन्त्रजः पुत्रः गुरुम् पितरं पूजयेत्; पितरः पुत्रं संसारं निमज्जयति। गुरुः जाग्रयिता संसारात् तारयति; तयोः भेदं ज्ञात्वा, गुरुम् पितरं पूजयेत्। गुरोः अंगानि, पादादि केशान्तं, स्वधनाद्येन सेवेत्। धन, पादत्राणादि वस्त्रैः, पादस्पर्शेन, स्नानेन, अभ्यङ्गेन, उपहारैः, भोजनैः पूजयेत्। गुरुपूजा शिवस्य पूजा—परमात्मनः; गुरोः अवशिष्टं शुद्धिकरं स्वस्य। गुरोः अवशिष्टं शिवस्य अवशिष्टं—जल, अन्नादि—शिष्यैः शिवभक्तैः स्वीक्रियेत्, द्विजश्रेष्ठ। गुरोः अनुमतिं विना सर्वं चौरवत्; यत् गुरुः विशेषं जानाति, तद् गुरोः सावधानीं स्वीक्रियेत्। यः भेदज्ञः, सः अज्ञानं नुद्य, लक्ष्यं साधयति; कार्यारम्भे विघ्नानि नुद्य कार्यसिद्धिं कुर्यात्। यदा कार्यं पूर्णं निर्विघ्नं क्रियते, तदा फलदायकम्; तस्मात् विद्वांसः कार्यारम्भे विघ्नेश्वरं पूजयेत्। सर्वरोगनिवारणार्थं, विद्वांसः सर्वदेवान् पूजयेत्; ज्वर, गुल्म, रोग, आत्मसम्बन्धि विकाराणां निवारणार्थम्। भूत, शृगालादिजातदोष, पिपीलिकादिजातदोष, गिरिगिर्यादिपतनदोष, गृहस्थे कूर्म, सर्प, दुश्चरित्रा, पापकृत्, वृक्ष, स्त्री, गौः, जन्मसम्बन्धि दोषेषु। यदा दुःखस्य आगमनं दृश्यते, तानि भौतिकदोषाणि मन्यन्ते—अशौचं, शनिपतनं, महाव्याधयः च।