शिवपुराणम्

कथायाः आरम्भे, यः कर्मशीलः सन् पूजायाः सर्वं विधिं पात्रेण कर्तव्यम्। अभिषेकः च नैवेद्यं च तण्डुलविहितेन भोजनेन सम्पादनीयम्। पूजनान्ते लिङ्गं पात्रे वा पृथग्गृहे स्थापयेत्; अकर्मशीलानां तु स्वं भोजनं नैवेद्यरूपेण समर्पयेत्। अकर्मशीलानां विशिष्टं सूक्ष्मलिङ्गं विद्यते; तत्र विभूत्या पूजनं कर्तव्यम्, विभूतिं च नैवेद्यरूपेण दातव्यम्। पूजनानन्तरं तद् लिङ्गं शिरसि स्थापयेत्; विभूतिः त्रिविधा उच्यते— लौकिकाग्निजा, वैदिकाग्निजा, शिवाग्निजा च। लौकिकाग्निजा विभूतिः द्रव्यशुद्ध्यर्थं प्रयुज्यते, यथा मृद्, काष्ठ, धातु, धान्यादीनां शुद्ध्यर्थम्। तिलादिभिः वस्त्रादिभिः, पुरातनद्रव्यैः च, अशुद्धवस्तूनां शुद्ध्यर्थं विभूतिः इच्छिता। श्वादिभिः अपवित्राणां शुद्ध्यर्थं विभूतिः प्रयुज्यते; जलसहितया वा जलरहितया वा यथायोग्यं विभूतिं लेपयेत्। वैदिकाग्निजा विभूतिः कर्मान्ते धार्येत; मन्त्रकर्मजन्यं विभूतिं यज्ञाग्नितः गृहीत्वा धारयेत्। तस्य विभूतिधारणेन कर्मात्मनि स्थाप्यते; अघोरमन्त्रेण बिल्वकाष्ठं दाहयेत्। तद् शिवाग्निः नाम, तद् दग्धं शिवाग्निजं विभूतिः। प्रथमं पीतगव्यः गोमयः वा केवलं गोमयं दाहयेत्। शमी, अश्वत्थ, पलाश, औदुम्बर, वट, बिल्वादिकाष्ठस्य दाहेन शिवाग्नौ शुद्धिकृत्य या विभूतिः जाता, सा एव शिवाग्निजं भस्म नाम्ना प्रसिद्धा। दर्भादिकाष्ठं वा युक्तं दाहयेत् शिवमन्त्रेण, शुद्धवस्त्रेण शुद्धीकृत्य, तद् नवपात्रे स्थापयेत्। तेजोर्थं सा विभूतिः संग्रहणीयम्, पूजार्हा च; भस्मशब्दस्य अर्थः एषः, यथा शिवः पूर्वं अकरोत्। यथा राजा स्वराज्ये हितं सारं गृह्णाति, जनाः धान्यादिकं दग्ध्वा उत्तमांशं भुञ्जते च, तथा उदरस्थजठराग्निः अनेकेषु अन्नेषु दग्ध्वा तेषां सारं स्वदेहे पोषयति। एवं विश्वस्य कर्ता परमेश्वरः शिवः स्ववशेण प्रपञ्चस्य सारं दग्ध्वा तद् सारं स्वीकृतवान्। जगद् दग्ध्वा शिवः तं भस्म स्वयं लेपितवान्; लेपनस्य उपलक्ष्येण जगत्सारं स्वीकृतवान्। तेन स्वरत्नं स्वदेहे स्थापितवान्; तस्य केशेषु आकाशस्य सारं, मुखे वायोः सारं, विश्वात् निवृत्तं, हृदि अग्नेः सारं, त्वचि पृथिव्याः सारं, जानुयुग्मे वारिसारं, एवं सर्वाङ्गेषु। त्रिपुण्ड्रं ब्रह्मविष्णुरुद्रसारम्, ललाटे महेश्वरः तं चिन्हं धारयति। सर्वं स्वविस्तारं इति स्वयं मन्यते; एवं सर्वविश्वसारं तेन निगृहीतम्। अतः सर्वनिग्राही इति सः प्रसिद्धः, यथा पशुषु सिंहः पशुनिग्राही। सर्वे पशवः तं न भीषन्ति, अतः सिंहः इति नाम; 'श' सदा सुखानन्दं सूचयति, 'म' पुरुषः इति प्रसिद्धम्। 'व' शक्तिः अमृतत्वं योगः च उच्यते; एवं स्वात्मानं शिवरूपं कृत्वा शिवं पूजयेत्। अतः लेपनपूर्वं त्रिपुण्ड्रं उत्तमविधिना धारयेत्; पूजाकाले शुद्ध्यर्थं जलसहितं वा जलरहितं वा। दिवा रात्रौ वा, स्त्री वा पुरुषः वा, पूजार्थं भस्मत्रिपुण्ड्रं जलसहितं धारयेत्। यः भस्मत्रिपुण्ड्रं जलसहितं धारयित्वा पूजां करोति, सः शिवपूजाफलस्य पूर्णत्वं निश्चितं प्राप्नोति। शिवमन्त्रेण भस्मं धारयित्वा सः व्रती, शिवभक्तः इति कथ्यते, शिवनिष्ठः एव। शिवव्रतानुष्ठानिनः अपवित्रता वा जातिप्रसवशुद्धिः न आवश्यकी; ललाटे भूमिना भस्मचिन्हं स्थापयेत्। स्वहस्तेन वा गुरोहस्तेन वा, शिवभक्तस्य चिन्हं तत्; गुणनिग्रहः इति गुरुशब्दस्य अर्थः। गुरुः रागादिगुणान् निवारयति, गुणातीतः परमशिवः गुरुरूपेण स्थितः। त्रिगुणान् निवार्य प्रथमं शिवं जागरयति; अतः शिष्याणां विश्वसनीयः गुरुः इति कथ्यते। ज्ञानी गुरुदेहं गुरुलिङ्गं इति जानन्ति; गुरुपूजा गुरुलिङ्गस्य पूजैव। शिष्यः शरीरमनोवाक्कर्मणा गुरुवचनं शृणोति सेवते, यद्यपि कर्तुं शक्यं वा अशक्यं वा। शुद्धचित्तः तद् सम्पादयति, प्राणधनादिभिः अपि; अतः दीक्षायोग्यः शिष्यः इति कथ्यते। सर्वं स्वं, शरीरादि, गुरवे समर्प्य, प्रथमांशं दत्वा, गुरोः अनुमत्याः पश्चात् भुञ्जीत्। शिष्यः पुत्रः इति सदा शिष्यत्वसम्बन्धात्; जिह्वा, लिङ्गं, मन्त्रः, वीर्यं, कर्णः, योनिः दीक्षिताः। पुत्ररूपेण जातः, मन्त्रजः पुत्रः गुरुम् पितरं पूजयेत्; पिता पुत्रं संसारस्थे निमज्जयति। गुरुः जागरयिता संसारात् तं पारयति; तयोः भेदं ज्ञात्वा गुरुम् पितरं पूजयेत्। स्वकृतधनादिभिः गुरुपादादिकं शिरःपर्यन्तं सर्वाङ्गानि सेवयेत्। एवं शिवपूजायाः विधिः, भस्मत्रिपुण्ड्रधारणस्य महिमा, गुरुपूजायाः महत्त्वं च, शिवपुराणे एकस्मिन् सुस्पष्टं, श्रद्धया, भक्त्या च वर्णितम्।