शिवपुराणम्

शिवपुराणस्य कथायाम्, त्रिलोक्यां नाभौ, जिह्वायाम्, नासाग्रे, मूर्ध्नि, कट्यादिषु च यः लिङ्गरूपः अन्तःस्थितः, स एव चलः अन्तर्लिङ्गः कथ्यते। पर्वतः पुरुषस्वरूपः स्मृतः, पृथ्वी तु स्वाभाविका; वृक्षादयः अपि पुरुषा ज्ञेयाः, तृणादयः तु स्वाभाविकाः। षष्टिकः स्वाभाविकः बोध्यः, शालि-गोधूम-पौरुषाः अपि; पौरुषः दिव्यः, अणिमाद्यष्टसिद्धिप्रदः इति विज्ञेयः। स्वाभाविकः स्त्रीषु, वित्ते, अन्येषु वस्तुषु च श्रद्धालुभिः निर्दिष्टः। चललिङ्गेषु प्रथमं रसलिङ्गं परिगीयते। तत् रसलिङ्गं ब्राह्मणानां सर्वाभीष्टफलप्रदं भवति; बाणलिङ्गं शुभं, महेश्वर्यदायकं, क्षत्रियानां निर्दिष्टम्। सुवर्णलिङ्गं वैश्यानां महाधन-ऐश्वर्यदायकम्; शिलालिङ्गं शुभं, पावनं, शूद्राणां विधीयते। स्फाटिक-बाणलिङ्गे सर्वेषां कामदं भवतः; स्वकीयस्याभावे परस्यापि पूजायां निषिद्धिः नास्ति। स्त्रीणां पृथिवीलिङ्गं विशेषतः निर्दिष्टम्; विधवायाः प्रवृत्तायाः स्फाटिकलिङ्गं प्रशस्यते। निवृत्तायाः रसलिङ्गं विशेषम्; बाल्ये, यौवने, वार्धके वा, व्रतानां सतां तु। शुद्धं स्फाटिकलिङ्गं स्त्रीभ्यः सर्वभोगप्रदं; प्रवृत्तायाः पिण्डिकायां पूजया सर्वाभीष्टं लभ्यते। प्रवृत्तायाः सर्वकर्म पूजायां पात्रेण कार्यम्; अभिषेक-नैवेद्यं तु शाल्यन्नेन सम्पादयेत्। पूजान्ते लिङ्गं पात्रे वा पृथक् गृहे स्थापयेत्; निवृत्तायाः स्वान्नं नैवेद्यं दद्यात्। निवृत्तायाः सूक्ष्मलिङ्गं विशेषतः पूज्यते; विभूत्या पूजां कृत्वा, विभूतिं नैवेद्यं दद्यात्। पूजार्पणान्ते लिङ्गं शिरसि स्थापयेत्; विभूतिः त्रिविधा, लौकिकी, वैदिकी, शैवी च। लौकिकाग्निजा विभूतिः द्रव्यशुद्ध्यर्थं प्रयुज्यते; मृद्-दरु-धातु-धान्यादीनां च। तिलादीनां वस्त्रादीनां च, जीर्णेषु अपि, शुद्ध्यर्थं विभूतिः स्पृह्यते। श्वादिभिः मलिनेषु अपि, विभूतिशुद्धिः स्पृह्यते; जलयुक्तया वा विना वा, यथायोग्यं लेपनीयम्। वैदिकाग्निजां विभूतिं क्रियान्ते धारयेत्; मन्त्रकृतां यज्ञाग्निजां विभूतिं गृह्णीयात्। तया विभूत्या धारितया यज्ञः आत्मन्येव प्रतिष्ठते; अघोरमन्त्रेण बिल्वकाष्ठं दग्धव्यम्। तद् शिवाग्निः इति कथ्यते; तस्मिन्नेव दग्धं यत्, तस्य भस्म शिवाग्निजं स्मृतम्। प्रथमं गौरवर्णायाः गवां गोमयं वा, अथवा केवलं गोमयं गृह्णीयात्। शमी-अश्वत्थ-पलाश-औदुम्बर-वट-बिल्वादिकाष्ठं शिवाग्नौ दग्ध्वा, शुद्धीकृत्य, यत् भस्म जायते, तत् शिवाग्निजं बास्म इति निश्चितम्। अथवा, कुशादिकाष्ठं शिवमन्त्रेण ज्वाल्य, शुद्धवस्त्रेण शुद्धीकृत्य, नवपात्रे स्थापयेत्। तेजसा कृते तद् भस्म संगृह्य पूज्यं मन्यते; 'भस्म' इति शब्दस्य अर्थः एषः, यतः शिवः स्वयमेव पूर्वं एवं कृतवान्। यथा स्वदेशे राजा स्वार्थाय सारं गृह्णाति, यथा च जनाः धान्यादीन् दग्ध्वा उत्तमांशं भुञ्जते। यथा च उदरस्थः जठराग्निः विविधान्नानि दग्ध्वा, तेषां सारं स्वदेहं पुष्णाति। तथैव जगत्कर्ता शिवः, स्ववशे जगद्रूपस्य सारं दग्ध्वा, तद् एव गृह्णाति। विश्वं दग्ध्वा, शिवः तद् भस्म स्वदेहे निवेश्य, लेपनप्रसङ्गेन, जगतः सारमादत्त। स्वदेहे स्वरत्नं स्थापयामास—आकाशस्य सारं केशेषु, वायोः मुखे, पृष्ठतः स्थितः। हृदये वह्नेस्सारं, त्वचि पृथिव्याः, जानुनि जलस्य सारं, एवं सर्वाङ्गेषु। ब्रह्म-विष्णु-रुद्राणां सारः त्रिपुण्ड्रः, ललाटे महेश्वरः तं धारयति। सर्वं स्वविस्ताररूपं मन्यते; एवं जगत्सारः तेन निगृहीतः। अतः स सर्वसंयामी इति कथ्यते, यथा पशुषु सिंहः पशुसंयामी इति। न कश्चन पशुः तस्मात् भीतः नास्ति, अतः सिहः इति कथ्यते; 'श' सुखानन्दयोः, 'म' पुरुषे, 'व' शक्त्य अमृत्यैक्ययोः। एवं स्वात्मानं शिवं कृत्वा शिवस्य पूजां कुर्यात्। अतः पूर्बं त्रिपुण्ड्रं उत्तमविधिना धारयेत्; पूजाकाले, जलविना वा, जलयुक्तया वा। दिनरात्रौ, स्त्री वा पुरुषः वा, पूजार्थं, भस्मत्रिपुण्ड्रं जलयुक्तं धारयेत्। यः जलयुक्तं भस्मत्रिपुण्ड्रं धारयित्वा पूजां करोति, स शिवपूजाफलं पूर्णं लभते। शिवमन्त्रेण भस्मधारणेन सः सच्चैव यतिर्भवति; स एव शैवः इति कथ्यते, यः केवलं शिवनिष्ठः। शिवव्रतानुष्ठानपरः, न अशौच-सूतकादिकं पश्येत्; भस्मचिह्नं ललाटे भूमिना लेपयेत्। स्वहस्तेन वा गुरुणा वा, एषः शैवचिह्नं; गुणसंयमकं, 'गुरु' शब्दस्य अयं अर्थः। एवं शिवस्य लिङ्ग-भस्म-त्रिपुण्ड्र-पूजनस्य माहात्म्यं, विधिं च, पुराणपुरुषः साक्षात् समुपदिशत्।