शिवपुराणम्

एकदा शिवपुराणे वर्णितं — यः लिङ्गस्य पूजनं करोति, तस्य ज्ञानं स्वयमेव वर्धते। स लिङ्गं सुवर्णस्य, रजतस्य, अन्यस्य वस्तुनः, वा मृत्तिकायाः निर्मितं भवतु, तस्य पूजया ज्ञानस्य वृद्धिः निश्चितम्। यदि स्वहस्तेन लिङ्गं अंकितं भवति, शुद्धं प्रणवमन्त्रेण सह, तद् यन्त्रलिङ्गं इति कथ्यते। तस्य चित्रणानन्तरं स्थापना च आवाहनं कर्तव्यम्। बिन्दुनादमयः लिङ्गः, स्थिरः वा चलः, ध्यानेनैव निर्मितः, शिवेन दृष्टः इति न संशयः। यत्र शम्भुः विश्वसनीयः, तत्र सः फलं ददाति; स्वहस्तेन यन्त्रे चित्रितं वा, स्थिरं वा स्वाभाविकं रूपं। शम्भुम् षोडशोपचारैः आवाह्य पूजनीयम्; स्वयमेव प्रयत्नेन ऐश्वर्यं लभ्यते, अभ्यासेन च ज्ञानं जायते। आत्मसाक्षात्कारार्थं, देवाः ऋषयः च, मन्त्रेण स्वहस्तेन, शुद्धमण्डले शुद्धं लिङ्गं निर्मन्ति। शुद्धध्यानस्थापितं लिङ्गं परमं इति ज्ञेयम्; तद् पौरुषम् इति कथ्यते, स्थापितम् इति उच्यते। तस्य लिङ्गस्य सततपूजया मानवाधिपत्यं लभ्यते; ब्राह्मणैः, राज्ञः, धनाढ्यैः अपि। शिल्पिना निर्मितं मन्त्रस्थापितं लिङ्गं स्थापितं स्वाभाविकं च इति कथ्यते; तद् भोगान् सिद्धिं च ददाति। यत् शक्तिमत् स्थिरं तद् पौरुषम्; यत् दुर्बलम् अस्थिरं तद् प्राकृतम्। नाभौ, जिह्वायां, नासाग्रे, शिरसि, कट्यां च, त्रिलोक्यां च, यः लिङ्गः, सः आन्तरः चलः लिङ्गः। पर्वतः पौरुषः इति कथ्यते, भूमिः प्राकृतः; वृक्षाः पौरुषाः, गुल्मादयः प्राकृताः। षाष्ठिकः प्राकृतः, शालि, गोधूमः च पौरुषः; पौरुषं दिव्यं, अणिमादि अष्टसिद्धिदायकम्। प्राकृतं सत्स्त्र्यः, धनं, अन्यवस्तूनि च इति श्रद्धालैः कथ्यते; चललिङ्गेषु प्रथमं रसलिङ्गं वर्ण्यते। रसलिङ्गं ब्राह्मणानां सर्वकामफलदायकम्; बाणलिङ्गं शुभं, महत्स्वराज्यदायकं क्षत्रियाणाम्। सुवर्णलिङ्गं वैश्यानां, महाधनाधिपत्यदायकम्; शिलालिङ्गं शुभं, पावनं शूद्राणाम्। स्फाटिकबाणलिङ्गं सर्वेषां सर्वकामदायकम्; स्वस्याभावे परस्य पूजनं न निषिद्धम्। स्त्रीणां भूमिलिङ्गं विशेषतः विधानम्; विधवानां सक्रियाणां स्फाटिकलिङ्गं प्रशस्तम्। विधवानां निष्क्रियाणां रसलिङ्गं विशिष्टम्; बाल्ये, यौवने, वृद्धावस्थायां, सत्संकल्पानां। शुद्धस्फाटिकलिङ्गं स्त्रीभ्यः सर्वभोगदायकम्; सक्रियाणां पिठे पूजनं सर्वकामफलदायकम्। सक्रियः सर्वपूजां पात्रेणैव कुर्यात्; अभिषेकं च अन्ननिवेदनं कर्तव्यम्। पूजनान्ते लिङ्गं पात्रे वा पृथग्गृहे स्थापयेत्; निष्क्रियाणां स्वं भोजनं निवेदयेत्। निष्क्रियाणां सूक्ष्मलिङ्गं विशेषतः विशिष्टम्; विभूत्याः पूजनं, विभूत्याः निवेदनं च कर्तव्यम्। पूजनानन्तरं लिङ्गं शिरसि स्थापयेत्; विभूति त्रिविधा उच्यते — लौकिकी, वैदिकी, शिवाग्निजा। लौकिक्याः विभूत्याः द्रव्यशुद्ध्यर्थं उपयोगः; मृत्तिकायाः, काष्ठस्य, धातुस्वरूपस्य, धान्यानां च। तिलादिवस्तूनां, वस्त्रादीनां, शुष्कवस्तूनां च, शुद्ध्यर्थं विभूति अपेक्ष्यते। श्वादिभिः दूषितानां शुद्ध्यर्थं विभूति अपेक्ष्यते; जलसहितं वा विना जलं, यथायोग्यं विभूति लेपनीयम्। वैदिक्याः विभूत्याः यज्ञान्ते धारणीया; मन्त्रकृत्याग्निजा विभूति मन्त्रेण यज्ञाग्नितः लभ्यते। तस्य धारणेनेन यज्ञः आत्मनि स्थाप्यते; अघोरमन्त्रेण बिल्वकाष्ठं दाहनीयम्। शिवाग्निः इति कथ्यते; ततो दग्धं शिवाग्निजं भस्म। प्रथमं पीतगव्यस्य गोमयस्य वा उपयोगः। शमी, अश्वत्थ, पलाश, औदुंबर, वट, बिल्वादीनां काष्ठं शिवाग्नौ दग्ध्वा, शुद्धिकृत्य, तत् भस्म शिवाग्निजं इति कथ्यते। दर्भादीनि वा अन्ययुक्तकाष्ठं शिवमन्त्रेण अग्नौ दग्ध्वा, शुद्धवस्त्रेण शुद्धीकृत्य, नवपात्रे भस्म स्थापयेत्। तेजसार्थं तत् संग्रहणीयम्, पूजायोग्यं च; भस्मशब्दस्य अर्थः एषः, यतः शिवः पूर्वं एवं अकरोत्। यथा राजा स्वदेशे हितं सारं गृह्णाति, यथा जनाः धान्यादीनि दग्ध्वा उत्तमांशं भुञ्जते, यथा जठराग्निः विविधान्नानि दग्ध्वा उत्तमसारं शरीरं पोषयति, तथा विश्वस्य निर्माता शिवः, परमेश्वरः, जगत्सारं दग्ध्वा स्वधीनं कृत्वा तं सारं गृह्णाति। विश्वं दग्ध्वा शिवः तं भस्म स्वयम् उपलिप्य स्थापयामास; लेपनस्य उपलक्ष्ये विश्वसारं गृह्णाति। स्वरत्नं स्वशरीरे स्थापयामास — केशेषु आकाशसारं, मुखे वायुसारं, संसारात् निवृत्तम्। हृदये अग्निसारं, त्वचि भूमिसारं, जानुयुग्मे जलसारं; एवं सर्वाङ्गेषु। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रस्य सारं त्रिपुण्ड्रम्; तथा ललाटे चिन्हरूपेण महेश्वरः धारयति।