शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
शिवपुराणस्य कथा एषा— शिवपुराणं नाम दिव्यं पुराणं चतुर्विंशतिसाहस्रश्लोकात्मकं सप्तसु संहितासु विभक्तं वेदतुल्यं प्रवदन्ति मुनयः। तासां संहितानां प्रथमा विद्येश्वरी, द्वितीया रौद्री, तृतीया शतरुद्री, चतुर्थी कोटिरुद्रीति प्रसिद्धा; पञ्चमी चुमा, षष्ठी कैलासा, सप्तमी वायवीया इति सप्त संहिताः प्रतिपाद्यन्ते। एतद् शिवपुराणं सप्तसंहितायुक्तं परमं श्रेष्ठं ब्रह्मतुल्यं मोक्षदं च परं पुरुषार्थं ददाति। यः कश्चित् भक्त्या सम्पूर्णरूपेण सप्तसंहितायुक्तं शिवपुराणं पठति, स जीवन्नेव मुक्तः इति कथ्यते। शतशः श्रुतीः स्मृतयः पुराणानि इतिहासन्यायागमाश्चापि एतस्य शिवपुराणस्य किञ्चिदंशमपि न प्राप्नुवन्ति। एतत् विशुद्धं शैवं पुराणं शिवेन स्तुतं, व्यासेन च संक्षेपेण न कृतम्, सर्वजनहिताय अद्वितीयं, त्रिविधतापविनाशकं, साधूनां कल्याणकरं च। अत्र धर्मोऽनुपालम्भशून्यः, वेदान्तज्ञानप्रधानः, असूयारहितैः पण्डितैः ज्ञेयः, यत्र त्रिवर्गसम्पत्ति: स्थिताः। एषः शैवपुराणरत्नमणिरिव वेदान्तविज्ञानप्रभया दीप्तमानः, परतत्त्वगायनः; यः श्रद्धया पठति वा शृणोति, स शम्भोः प्रियः भूत्वा परमां गतिं प्राप्नोति। एतेषु वचनेषु श्रुत्वा परमर्षयः सूतम् ऊचुः— "वेदान्तसारमखिलं विस्मयकरं पुराणं त्वया अस्माकं कृते पठ्यताम्।" मुनिवचनं निशम्य सूतः परमप्रहृष्टचित्तः शङ्करं स्मृत्वा श्रेष्ठेभ्यः मुनिभ्यः प्रोवाच— "शिवं स्मृत्वा सर्वे मुनयः शृण्वन्तु एतत् शैवपुराणं, या पुराणपरम्परायां वेदसाररूपेण प्रतिष्ठिता। अत्र भक्तिज्ञानवैराग्यरूपं त्रिगीतं स्नेहेन गायते। यत्र वेदान्तवेद्यं परमार्थस्वरूपं स्पष्टतया वर्ण्यते। अत्रैतत् वेदसारभूतं पुराणं मुनयः शृण्वन्तु, यत् प्राचीनकाले बहुषु कल्पेषु पुनः पुनः प्रवदितम्। अस्मिन्यत्रे सृष्ट्यादौ षट्सगोत्रियाः मुनयः परस्परं संवादं कृतवन्तः। तत्र महान् विवादः अभवत्—'एषः परः, एषः न' इति। ततोऽक्षरं ब्रह्माणं स्रष्टारं पप्रच्छुः। ते सर्वे सविनयवचसा कृताञ्जलयः स्थित्वा ऊचुः—'त्वमेव सर्वलोकानां स्रष्टा, सर्वकारणकारणं च।' 'कः सः परः पुरुषः, यः सर्वतत्त्वातीतः, सनातनः, यं वाचो मनांसि निवर्तन्ते अप्राप्य?' 'यतः सर्वं सम्प्रसूतं—ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, सर्वेन्द्रियाणि च, आदौ निष्पन्नानि?' 'स एषः भगवान् महादेवः सर्वज्ञः जगदीश्वरः, स एव पराभक्त्या दृश्यते, नान्यथा कदापि।' 'रुद्रः हरिः हरश्चान्ये देवेश्वराः सदा तस्य दर्शनाय पराभक्तिं कुर्वन्ति।' 'किं बहुना? शिवभक्त्या मुच्यते, कृपया देवभक्तिरुत्पद्यते, कृपा च भक्तेः, यथा बीजाङ्कुरयोः सम्बन्धः।' 'अतः प्रभोः कृपार्थं भूमौ गच्छेत, द्विजाः, सहस्रवर्षपर्यन्तं दीर्घसत्रं कुरुत।' 'तत्र शिवस्यैव कृपया यज्ञे वेदज्ञानसारं ज्ञायते, साध्यं साधनं च।' 'किं परं साध्यं? किं परं साधनं? कः साधकः? एतत् सत्यमाख्याहि।'—'शिवपदप्राप्तिः साध्यं, तदुपासना साधनं, साधकः सः, यस्य कृपया नश्वरफलासक्तिर्नास्ति।' 'वेदोक्तकर्माणि कृत्वा तद् फलमपि समर्प्य, क्रमशः सालोक्याद्यवस्थाभिः प्रभोः परमधाम प्राप्यते।' 'यथायोग्यं भक्त्या परमं फलमवाप्यते, तानि साधनानि बहुविधानि भगवता प्रतिपादितानि।' 'संक्षेपेण तु साधनसारं वक्तास्मि—श्रोत्रेण श्रवणं, वाचा पठनम्।' 'मनसा चिन्तनं महत्साधनमुक्तं, महेश्वरः श्रोतव्यः, पाठ्यश्च चिन्त्यश्च।' 'एवं शास्त्रप्रमाणमिदं साधनं; तेन परमं साध्यं साधयेत्, सर्वार्थसिद्धये एकनिष्ठः।' 'दृष्टार्थे जनाः प्रवर्तन्ते, अदृष्टार्थे सर्वत्र श्रुत्या प्रवर्तन्ते।' 'तस्मात् श्रवणं प्रधानम्; आचार्यात् श्रुत्वा बुधः ततः पाठं चिन्तनं च साधयति।' 'एषा साधना यथाक्रमं यावत् चिन्तनं सम्यगनुष्ठिता स्यात्, तदा शिवयोगः स्यात्, ततोऽनु सालोक्यादिक्रमः।' 'अनन्तरं सर्वरोगाः सुखानि च क्षीयन्ते; अभ्यासेन कष्टं सह्यते, पश्चात् शुभमाद्यन्तं जायते।' तत्र मुनयः पप्रच्छुः—'कियद्विधं चिन्तनं ब्रह्मन्? कियद्विधं श्रवणं? कथं पाठः?' इत्येतत् यथावत् कथय।'—'गुणरूपलीलावर्णकनाम्नां पूजापाठादिकर्मणां मनसा विशुद्ध्या तर्करुचिना अन्ववधारणं—एषा निरन्तरचिन्तनाख्या, भगवद्दर्शनसाध्या, सर्वसाधनेषु मुख्यैव।' 'गीतया, शास्त्रवाक्यैः, वाचा वा, शम्भोर्गुणरूपलीलावर्णकनाम्नां स्वच्छरसमधुरस्तुतिः—एषः पाठः, मध्यमा साधना इह।' 'येन केनापि साधनेन, यत्र कुत्रापि, शिवस्य शब्दसमूहः श्रोत्रेण एकचित्तेन श्राव्यते, यथा स्त्रीक्रीडासंलापः दृढः—एषः श्रवणाख्यः, लोके प्रसिद्धः।' एवं शिवपुराणस्य माहात्म्यं, साधनसारं च मुनिभिः श्रुत्वा, ते भक्त्या श्रवणपठनचिन्तनरूपेण शिवस्य परमपदं प्राप्नुवन्ति।