शिवपुराणम्

शिवस्य अनुग्रहस्य कृते, शिवं विधिपूर्वकं पूजयेत्। शिवकृत्यम्, शिवतपः, शिवमन्त्रस्य जपश्च सदा कर्तव्यः। शिवज्ञानं शिवध्यानं च निरन्तरं साधयेत्, जाग्रत्कालात् मृत्युपर्यन्तं शिवचिन्तने एव समयं यापयेत्। अतः शिवपूजनविधिं लिङ्गादारभ्य सर्वथा कथय। अहं सम्यग् लिङ्गमण्डलस्य वर्णनं करिष्यामि; शृणु द्विजश्रेष्ठ! यत् लिङ्गं प्रथमतः तद् प्रणवः सर्वकामफलदायकः उच्यते। सूक्ष्मरूपं तु प्रणवः एव, यः अव्यक्तः; स्थूललिङ्गं तु व्यक्तं, तद् पञ्चाक्षरमित्यभिधीयते। एतयोः पूजनं तपश्च साक्षात् मोक्षदायकम् इति स्मृतम्। एते पुरुषप्रकृतिस्वरूपौ, अन्यानि बहूनि लिङ्गानि अपि सन्ति। तानि लिङ्गानि विस्तारतः केवलं शिवः एव वेद, अन्यः कश्चन न; अहं तु पृथिव्याः विकाररूपाणि लिङ्गानि कथयिष्यामि। स्वयम्भूलिङ्गं प्रथमं, द्वितीयं बिन्दुलिङ्गम्; स्थापितं च चलं च तृतीयचतुर्थे, पञ्चमं गुरुलिङ्गम्। देवर्षीणां तपसा तुष्टः शर्वः, सन्निध्याय शब्दरूपं बीजं पृथिव्याम् न्यवेशयत्। तत् बीजं भूमिं विदार्य अङ्कुरवत् प्रकटते, यत् स्वयम् उत्पन्नं च प्रादुर्भूतं तद् स्वयम्भूलिङ्गमिति प्रसिद्धम्। तस्य लिङ्गस्य पूजनात् ज्ञानं स्वयमेव वर्धते, सवर्ण सुवर्ण रजताद्यपि, मृत्तिकायाम् अपि वा। स्वहस्तेन आरेखितं लिङ्गं शुद्धप्रणवेन युतं यन्त्रलिङ्गमिति कथ्यते; तस्य आरेखनानन्तरं स्थापना-आवाहनं कार्यम्। बिन्दुनादसम्बद्धं लिङ्गं स्थिरं चलं वा ध्यानात् एव सञ्जायते, तद् शिवेन दृश्यते, न संशयः। यत्र यत्र शम्भुः श्रद्धया पूज्यते, तत्र तत्र सः फलं ददाति; स्वहस्तेन यन्त्रे आरेखितं, स्थिरं स्वाभाविकं वा। शोडशोपचारैः शम्भुमावाह्य पूजयेच्च; स्वयमेव प्रयत्नेन ऐश्वर्यं प्राप्नोति, अभ्यासेन ज्ञानमुत्पद्यते। आत्मसाक्षात्कारार्थं देवर्षयः मन्त्रेण स्वहस्तेन शुद्धमण्डले शुद्धलिङ्गं निर्मिमीत। शुद्धध्यानस्थापितं लिङ्गं परमं स्मृतम्; तल्लिङ्गं पौरुषमित्युक्तं, स्थापितमिति च कथ्यते। तस्य लिङ्गस्य नित्यपूजया नरपतित्वं लभ्यते, ब्राह्मणैः, राजभिः, धनाढ्यैः अपि। शिल्पिना निर्मितं मन्त्रेण स्थापितं लिङ्गं स्थाप्यम् स्वाभाविकं च, तद् भोगसिद्धिदायकम्। यत् शक्तिमत् स्थिरं तद् पौरुषम्; यत् दुर्बलम् अस्थिरं तु स्वाभाविकम् इति। नाभौ, जिह्वायाम्, नासाग्रे, मूर्ध्नि, कटौ च, त्रिषु लोकेषु च यत्र यत्र, तदन्तःस्थितं चललिङ्गमिति। पर्वतः पौरुषः, पृथिवी स्वाभाविका; वृक्षादयः पौरुषाः, गुल्मादयः स्वाभाविकाः। षाष्टिकं स्वाभाविकं, शालि-गोधूम-पौरुषाणि अपि; पौरुषं दिव्यम्, अणिमाद्यष्टसिद्धिप्रदं ज्ञेयम्। स्वाभाविकं स्त्रीधनादिषु शुभेषु वस्तुषु श्रद्धालुभिः कथ्यते; चललिङ्गेषु प्रथमं रसालिङ्गं निर्दिश्यते। ब्राह्मणानां सर्वकामफलदं रसालिङ्गम्; बाणलिङ्गं क्षत्रियानां, शुभं, महैश्वर्यप्रदम्। सुवर्णलिङ्गं वैश्यानां, महाधनैश्वर्यदायकम्; शिलालिङ्गं शूद्राणां, शुभं, पावनं च। स्फटिकबाणलिङ्गे सर्वेषां सर्वकामप्रदौ; स्वकीयाभावे परस्यापि पूजायामन्यथा न दोषः। स्त्रीणां पृथिवीलिङ्गं विशेषेण निर्दिष्टम्; विधवायाः क्रियावत्याः स्फटिकलिङ्गं प्रशस्यते। अक्रियावत्याः विधवायाः रसालिङ्गं विशिष्टम्; बाल्ये, यौवने, वार्धके च, सत्संस्कृतानां। शुद्धस्फटिकलिङ्गं स्त्रीभ्यः सर्वभोगप्रदम्; क्रियावत्याः पिण्डिकायाम् पूजया सर्वकामफलदं लभ्यते। क्रियावती सर्वं पूजनं पात्रेण कुर्यात्; अभिषेकं नैवेद्यं च तण्डुलभोजनैः। पूजान्ते लिङ्गं पात्रे वा पृथग्गृहे स्थापयेत्; अक्रियावत्याः स्वकीयं नैवेद्यं समर्पयेत्। अक्रियावत्याः सूक्ष्मलिङ्गं विशेषेण पूज्यते; विभूत्या पूजां कृत्वा विभूतिं समर्पयेत्। पूजानन्तरं लिङ्गं शिरसि स्थापयेत्; विभूतिः त्रिविधा— लौकिकी, वैदिकी, शिवाग्निजा। लौकिकी अग्निजा विभूतिः वस्तूनां शुद्ध्यर्थं प्रयुज्यते— मृत्तिका, दारु, धातुरूपाणि, धान्यानि च। तिलादीनां वस्तूनां, वस्त्रादीनां, शुष्काणां च, शुद्ध्यर्थं विभूतिः वाञ्छिता। श्वादिभिः दूषितानां शुद्ध्यर्थं विभूतिः वाञ्छिता; जलयुक्तया वा विना वा यथायोग्यं विभूतिं लेपयेत्। वैदिक्याः अग्नेः उत्पन्नां विभूतिं कर्मान्ते धारयेत्; मन्त्रकर्मणा जातां विभूतिं होमाग्नितः गृह्णीयात्। तस्य विभूतेः धारयणेन यज्ञः आत्मनि प्रतिष्ठितः भवति; अघोरमन्त्रेण बिल्वद्रुमं दग्ध्वा। सा शिवाग्निः इति कथ्यते; तया दग्धं शिवाग्निविभूतिः; प्रथमतः गौरवर्णायाः गवां गोमयं वा केवलं प्रयुञ्जीत।