शिवपुराणम्

प्रकृतिः, बुद्धिः, अहङ्कारः गुणमयः, पञ्च च तन्मात्राणि—एतेषां समुच्चयः प्रकृत्याद्यष्टकं कथ्यते। अष्टकप्रकृतिसम्भूतं यत् शरीरं, तत् कर्मजं प्रोच्यते; पुनः कर्मसम्भूतं शरीरं पुनःपुनर्जन्मकर्महेतुः भवति। त्रिविधं शरीरं विज्ञेयं—स्थूलं, सूक्ष्मं, कारणं च। स्थूलं क्रियायाः कर्तृत्वे प्रवर्तते, सूक्ष्मं तु इन्द्रियैः भोगदाने। कारणशरीरं तु जीवस्य अनुभवाय कर्मानुसारं विद्यते; पुण्यपापकर्मणां फलरूपेण सुखदुःखयोः अनुभवनं भवति। एवं जीवः कर्मपाशेन पुनःपुनः बध्यते, त्रिशरीरकर्मणां प्रवृत्त्या चक्रवत् नित्यं परिवर्तते। चक्रस्यास्य निवृत्त्यर्थं चक्रकर्तारं पूजयेत्; प्रकृत्याद्यं महाचक्रं शिवः, सः प्रकृत्यतीतः। स एव महेश्वरः चक्रकर्ता प्रकृतेः परः; यथा बालः जलं वेत्ति वा न वेत्ति वा पिबति, तथैव सः। एवं शिवः प्रकृत्यादीन् निगृह्य सर्वत्राध्यक्षत्वेन तिष्ठति; सर्वस्य वशित्वात् सः शिव इति कथ्यते। सः एव सर्वज्ञः, पूर्णः, निराशः च। सर्वज्ञत्वं, तुष्टिः, अनादिक ज्ञानं, नित्यस्वातन्त्र्यम्, अविच्छिन्नशक्तिः, अनन्तवीर्यम्—एतानि महेशस्य मानसिकराज्यानि वेदैः प्रमाणीकृतानि। तस्मात् शिवानुग्रहेण प्रकृत्यादिवशात् विमुक्तिः स्यात्; तदर्थं केवलं शिवं पूजयेत्। परन्तु, सः निराशः पूर्णश्च, तस्य कथं पूजा? शिवार्थं कृतानि कर्माणि तस्य अनुग्रहकारणानि भवन्ति। शिवं भक्त्या पूजयेत् लिङ्गे वा अन्येषु रूपेषु, कायेन, मनसा, वाचा, वित्तेन च। पूजया तु परमशिवः, प्रकृतेः परः, अनुग्रहं ददाति—विशेषतः भक्ताय। शिवानुग्रहेण कर्मादीनि स्ववशे क्रमशः आगच्छन्ति; कर्मप्रकृतिपर्यन्तानि यदा वशे, तदा सर्वं वशवर्ती भवति। तदा सः मुक्तः इति कथ्यते, स्वात्मनि रमते; परमेश्वरानुग्रहेण शरीरकर्मणोः वशे सति, सः प्रकाशते। तदा शिवलोकवासनं सालोक्यं इति, शम्भोः सामीप्यं सान्निध्यं इति, तस्य केवलवश्यत्वे तद्भावप्राप्तिः स्यात्। तदा शिवसंयोगः (सायुज्यं) शस्त्रादिकर्मणा लभ्यते; महतीं कृपां प्राप्य, बुद्धिरपि वशे आगच्छति। या बुद्धिः कर्मकारणम्, सा प्रकृतिसृष्टिः उच्यते; पुनः महाकृपया प्रकृतिरपि वशे भवति। तदा शिवस्य मानसिकराज्यं सहजं स्यात्; शिवस्य सर्वज्ञत्वादिशक्तिं लभ्य, स्वात्मनि प्रकाशते। एषः सायुज्ययोगः वेदागमपरायणैः क्रमशः लभ्यते इति उच्यते; पूजारम्भेण लिङ्गादिपूजनात् मोक्षः स्यात्। तस्मात् शिवानुग्रहाय शिवं पूजयेत् विधिपूर्वकम्; शिवकर्म, शिवतपः, शिवमन्त्रजपः च नित्यं कार्यम्। शिवज्ञानं, शिवध्यानं च यत्नेन साधयेत्; जाग्रतो मृत्युपर्यन्तं शिवचिन्तने समयं यापयेत्। अथ, शिवपूजाविधिं सर्वतः लिङ्गाद्युपक्रमेण वद। अहं सम्यक् लिङ्गमण्डलवृत्तान्तं वक्ष्यामि; श‍ृणु, द्विज, यत् लिङ्गं प्रथमं तद् प्रणवः सर्वकामदः। सूक्ष्मरूपं प्रणवः एव, अव्यक्तः; स्थूललिङ्गं व्यक्तं, तत् पञ्चाक्षरं स्मृतम्। एतयोः पूज्यतपसी मुक्तिप्रदं साक्षात्; उभयं पुरुषप्रकृतिस्वरूपं, अन्यानि च लिङ्गानि सन्ति। तानि लिङ्गानि विस्तारतः केवलं शिवः वेत्ति, अन्यः न; अहं तु पृथिव्यविकाररूपाणि लिङ्गानि वदामि। स्वयम्भूर्लिङ्गं प्रथमं, बिन्दुलिङ्गं द्वितीयं; प्रतिष्ठितं चलं तृतीयचतुर्थे, गुरुलिङ्गं पञ्चमम्। देवर्षितपसा तुष्टः शर्वः, सन्निध्याय, शब्दरूपं बीजं पृथिव्याम् अवतारयत्। सा पृथिव्यां अंकुरवत् स्फुटित्वा प्रकटते; या स्वयम्भूः उत्पन्ना सा स्वयम्भूर्लिङ्गं कथ्यते। तस्य लिङ्गस्य पूजया ज्ञानं स्वयमेव वर्धते, सुवर्णरजताद्यात्मना कृतं वा, मृत्तिकया वा। स्वहस्तेन रेखितं लिङ्गं, शुद्धप्रणवेन युक्तं, यन्त्रलिङ्गं इति कथ्यते; तद् रेखित्वा स्थाप्यं, आवाहनं च कार्यम्। बिन्दुनादात्मकं लिङ्गं, स्थिरं चलं वा, ध्यानेनैव निर्मितं; एतत् शिवदृष्टं, न संशयः। यत्र शम्भौ श्रद्धा, तत्रैव फलं ददाति; स्वहस्तेन यन्त्रे रेखितं, स्थिरं स्वाभाविकं वा। शोडशोपचारैः शम्भुं आवाह्य पूजयेत्; स्वयमेव यत्नेन ऐश्वर्यं प्राप्नोति, अभ्यासेन ज्ञानोत्पत्तिः। आत्मसाक्षात्कारार्थं, देवा ऋषयश्च मन्त्रेण स्वहस्तेन शुद्धमण्डले शुद्धलिङ्गं निर्मिमीत। शुद्धध्यानस्थापितं लिङ्गं श्रेष्ठं; तद् लिङ्गं पौरुषं, प्रतिष्ठितं इति स्मृतम्। तस्य लिङ्गस्य नित्यपूजया पुरुषेश्वरत्वं प्राप्यते; महाब्राह्मणैः, राजभिः, धनाढ्यैः अपि। शिल्पिना निर्मितं मन्त्रस्थापितं लिङ्गं प्रतिष्ठितं स्वाभाविकं च; तद् भोगसिद्धिदं स्वाभाविकसौख्यदायकम्। यत् बलवद् दीर्घकालिकं, तत् पौरुषं; यत् दुर्बलम् अल्पकालिकं, तत् प्राकृतम् इति। एवं शिवस्य तत्त्वं, लिङ्गपूजाविधिः च, श्रद्दधानाय कथितम्।