शिवपुराणम्

शतशः तपस्यायाम् अभियुक्तेषु, तेषु जपपरः श्रेष्ठः स्मृतः। सहस्रशः जपपराणाम् मध्ये, शिवज्ञः तेषां परमोत्तमः। सहस्रशः शिवज्ञेषु, ध्याननिष्ठः तेषु श्रेष्ठः कथितः। लक्षशः ध्याननिष्ठानां मध्ये, समाधिस्थः सर्वेभ्यः विशिष्यते। पूजायां प्रत्येकं क्रमशः पूर्वतः श्रेष्ठं भवति; तस्य फलं विशेषरूपेण विदुषां अपि दुर्ग्राह्यम् अस्ति। अतः, शिवभक्तस्य महिमानं कः खलु जानाति? शिवशक्त्योः पूजनं, शिवभक्तानां पूजनं च—यः भक्त्या एतानि करोति, स शिवेन सह एकत्वं प्राप्नोति। यः च एतत् अर्थयुक्तं वेदसम्मतं शिक्षां जपति पठति च, स ब्राह्मणः शिवज्ञः भवति, शिवेन सह रमते, शिवभक्तान् शिक्षयितुं अर्हति, विशेषतः पण्डितः विज्ञश्च भवति। शिवस्य कृपा प्राप्तिः शिवस्यैव दयया सुलभा, हे मुनयः। ततः, सर्वार्थविद्, बन्धमोक्षयोः स्वरूपं ब्रूहि। अहं तु बन्धं मोक्षं साधनं च वक्ष्यामि, शृणु। प्रकृतिप्रमुखेन अष्टबन्धनयुक्तः जीवः बद्ध इति कथ्यते; तस्मात् मुक्तः जीवः मोक्त इति ज्ञेयः। प्रकृतेरधीनता बन्धः, तद्विमुक्तिः मोक्षः; बद्धः जीवः बद्धः, मुक्तः मुक्तः इति। प्रकृतिः, बुद्धिः, गुणयुक्तः अहंकारः, पञ्च सूक्ष्मभूतानि—एते अष्ट प्रकृतिप्रमुखाः। अष्टप्रकृतिसंभूतं शरीरं कर्मसमुद्भवम्; पुनः कर्मसम्भूतं शरीरं पुनः पुनः जन्मकर्महेतुः। शरीरं त्रिविधं ज्ञेयम्—स्थूलं, सूक्ष्मं, कारणम् च। स्थूलं कर्तृत्वहेतुः, सूक्ष्मं इन्द्रियैः भोगदायकम्। कारणशरीरं आत्मनः अनुभवाय, आत्मकर्मानुसारं स्थितम्। पुण्यपापकर्मभिः, सुखदुःखयोः फलानुभवः जायते। अतः, जीवः कर्मपाशेन पुनः पुनः बध्यते, त्रिशरीरकर्मणां चक्रे नित्यं परिवर्तते। तस्य चक्रस्य निवृत्त्यर्थं, चक्रकर्तारं पूजयेत्; प्रकृतिप्रमुखं महाचक्रं शिवः, स प्रकृतेः परः। स एव महेश्वरः चक्रकर्ता प्रकृतेः परः; यथा बालकः जलं पिबति, ज्ञात्वा वा अज्ञानतो वा, एवं सः। एवं शिवः प्रकृत्यादीन् निगृह्य सर्वं अधिष्ठाति; सर्वस्य तस्य वशे सन्, शिवः इति कथ्यते। शिवः एव सर्वज्ञः, पूर्णः, निराशीः च। सर्वज्ञता, तृप्तिः, अनादिकज्ञानम्, नित्यस्वातन्त्र्यम्, अनवच्छिन्नशक्ति, अनन्तवीर्यम्—एतानि महेश्वरस्य मानसिकानि ऐश्वर्याणि, यानि वेदैः अनुमोदितानि। तस्मात्, शिवकृपया प्रकृत्यादिशक्तेः मोक्षः सिध्यति; शिवकृप्यर्थं केवलं शिवं पूजयेत्। किं तु, सः निराशीः पूर्णः च, तस्य पूजनं कथं स्यात्? ये कर्माणि शिवार्थं क्रियन्ते, तानि तस्य कृप्युपायानि भवन्ति। शिवं भक्त्या पूजयेत्, लिङ्गे वा अन्येषु रूपेषु, कायेन, मनसा, वाचा, वित्तेन च। पूजया प्रकृतेः परः परमशिवः कृपां विशेषतः पूजके ददाति। शिवकृपया कर्मादिक्रमशः स्ववशं आगच्छति; कर्मादिप्रकृत्यन्तानि यदा वशे, तदा सर्वं स्ववशं भवति। तदा 'मुक्तः' इति कथ्यते, स्वात्मनि रममाणः; परमेश्वरकृपया शरीरकर्मणि वशे सन्, प्रकाशते। तदा शिवस्य लोके वासः 'सालोक्यं' इति, शम्भोः समीपत्वं 'सामीप्यं' इति, तस्य केवलं वशत्वे तद्रूपत्वं प्राप्यते। तदा आयुधाद्युपायेन शिवेन सह 'सायुज्यं' सिध्यति; महाकृपाप्राप्तौ बुद्धिरपि वशे भवति। या बुद्धिः कर्मकारिणी, सा प्रकृतिसृष्टिः; महाकृपया पुनः प्रकृतिरपि वशे भवति। तदा शिवस्य मानसिकं ऐश्वर्यं सहजमेव जायते; शिवसर्वज्ञत्वाद्यैश्वर्यं प्राप्य स्वात्मनि प्रकाशते। एवं वेदागमपरायणाः सायुज्यं क्रमशः सिध्यतीति वदन्ति; पूजया, लिङ्गाद्युपक्रमेण, मोक्षः सिध्यति। अतः शिवकृप्यर्थं शिवं विधिपूर्वकं पूजयेत्; शिवकर्म, शिवतपः, शिवमन्त्रजपः सदा करणीयः। शिवज्ञानं, शिवध्यानं च साधयेत्; जागरात् मृत्युपर्यन्तं शिवचिन्तनाय कालं यापयेत्। अधुना, सर्वथा लिङ्गादिपूजनविधिं वद। अहं सम्यक् लिङ्गमण्डलं वर्णयिष्यामि; शृणु, द्विज, यत् लिङ्गं प्रथमं, तत् प्रणवः सर्वकामदः। सूक्ष्मरूपं तु सूक्ष्मप्रणवः, अव्यक्तः; स्थूललिङ्गं व्यक्तं, तत् पञ्चाक्षरं कथ्यते। एतयोः पूजास्तपसी मोक्षसाक्षात्कारी इति निर्दिष्टम्; उभे पुरुषप्रकृतिस्वरूपे, अन्यानि बहूनि लिङ्गानि च। तानि लिङ्गानि विस्तारतः केवलं शिवः वेद, अन्यः न; अहं तु पृथिव्यां विकाररूपाणि लिङ्गानि वक्ष्यामि। स्वयम्भू लिङ्गं प्रथमं, बिन्दुलिङ्गं द्वितीयम्; प्रतिष्ठितं चलं तृतीयचतुर्थं, गुरुर्लिङ्गं पञ्चमम्। देवर्षितपसा तुष्टः शर्वः, सन्निध्याय, बीजं शब्दरूपेण पृथिव्याम् न्यधत्त। पृथिव्याः स्फुटितं तदङ्कुरवत् प्रकटते; यत् स्वयमेव प्रादुरभूत्, तत् स्वयम्भू लिङ्गं इति प्रसिद्धम्।