शिवपुराणम्

एकदा शिवाराधनस्य गूढार्थं विवेचयन् भक्तः शिवलिङ्गं शिवरूपेण, आत्मानं शक्तिरूपेण च मनसा चिन्तयति। शक्तिलिङ्गं वा देवीं शक्तिरूपेण, आत्मानं शिवरूपेण च अनुभूयते। शिवलिङ्गस्य स्वरूपं शब्दात्मकं, शक्तेः तु बिन्द्वात्मकं इति; तयोः परस्पराधिकारभावेन लिङ्गयोः योगः सम्पद्यते। तत्र शिवं शक्तिसहितं मूलैक्यभावेन चिन्तयित्वा पूजयेत्; शिवभक्ताः मन्त्ररूपाः शिवरूपाश्च पूजनीयाः सन्ति। षोडशोपचारैः पूजनं कृत्वा कामितं फलम् अवाप्यते; सेवया चान्यैः कर्मभिः लिङ्गधारिणं शिवभक्तं पूजयेत्। विद्वान् सुखं दातुं यत्नं कुर्यात्, तदा शिवः परमप्रीतो भवति; शिवभक्तान् पत्नीसहितान् दिव्यदम्पतीरिव पूजयेत्। अन्नादिभिः पञ्चदशशतवारेण वा पूजनं कुर्यात्; किन्तु ये धनशरीरमन्त्रध्यानादिषु कुशलाः, ते यदि मिथ्याचारिणः स्युः, तेषां शिवशक्तिस्वरूपात् पुनर्जन्म न भवति। नाभ्यधः ब्रह्मणो भागः, कण्ठपर्यन्तं विष्णोः भागः; मुखं लिङ्गरूपं, शिवभक्तस्य शरीरं इति कथ्यते। विधिविधानपूर्वकं मृतान्, विधिविहीनमृतान् च — तान् पितरः शिवं च संकल्पेन पूजयेत्। आद्यायाः पूजनानन्तरं शिवभक्तान् अपि पूजयेत्। पितृलोकं प्राप्य, मृत्युः पश्चात् क्रमशः मोक्षः लभ्यते; तत्र कर्मकर्तृषु तपस्वी श्रेष्ठः। शतशः तपस्विषु जपपरः श्रेष्ठः; सहस्रशः जपपराणां शिवज्ञः तेषां श्रेयांसि। सहस्रशः शिवज्ञेषु ध्यानपरः श्रेष्ठः; लक्षशः ध्यानपराणां समाधिस्थः उत्तमः। पूजायाम् प्रत्येकं पूर्वाद् उत्तमं; तस्य विशेषफलम् ज्ञातुं विदुषां कठिनम्। अतः शिवभक्तस्य महात्म्यं को वा पूर्णतया जानाति? शिवशक्त्याः पूजनं, शिवभक्तानां सत्कारः — एतत् श्रद्धया कुर्वन् शिवेन एकत्वं प्राप्नोति। यः एतत् अर्थपूर्णं वेदसम्मतं शिक्षां पठति, श्रुणोति, स ब्राह्मणः शिवज्ञः शिवसहायः भवति, शिवभक्तान् शिक्षयितुं योग्यः, विशेषज्ञः च। शिवानुग्रहः शिवस्य करुणया एव लभ्यते, हे विदुषः। ततः शिष्यः पृच्छति — "सर्वार्थविद्, बन्धमोक्षयोः तत्त्वं कथय।" गुरुः प्रत्यवदत् — "शृणु, बन्धमोक्षोपायं वक्ष्यामि।" आत्मा प्रकृत्याद्यष्टबन्धनयुक्तः 'बद्धः' इति कथ्यते; तद्विमुक्तः 'मुक्तः' इति। प्रकृत्यादीनां वशे स्थितिः 'बन्धः'; तद्विमुक्तिः 'मोक्षः'। बद्धात्मा बद्धः, विमुक्तात्मा मुक्तः इति। प्रकृति, बुद्धिः, गुणमयः अहंकारः, पञ्चसूक्ष्मभूतानि — एतेषां अष्टकं प्रकृत्यादि। अष्टप्रकृतिसम्भूतं शरीरं कर्मजन्यं; कर्मसम्भूतं शरीरं पुनः पुनर्जन्मकर्महेतुः। शरीरं त्रिविधं ज्ञेयम् — स्थूलं, सूक्ष्मं, कारणं च। स्थूलशरीरं कर्तृत्वहेतुः; सूक्ष्मं इन्द्रियैः भोगदायकम्। कारणशरीरं आत्मनः अनुभवाय, आत्मकर्मानुसारम्। पुण्यपापकर्मणां फलात् सुखदुःखानुभवः। अतः आत्मा कर्मरज्जुना पुनः पुनः बद्धः, त्रिशरीरकर्मणां चक्रे सततं भ्रमति। चक्रस्य गमननिवृत्त्यर्थं चक्रकर्तारं पूजयेत्; प्रकृत्यादिमहत् चक्रं शिवः, प्रकृत्याः परः। महेश्वरः चक्रकर्ता प्रकृत्याः परः; बालकः जलं पिबति यथा, ज्ञात्वा-अज्ञात्वा, तथैव सः। शिवः प्रकृत्यादीन् जयित्वा सर्वं अधिष्ठाति; सर्वस्य वशित्वात् 'शिवः' इति; शिवः सर्वज्ञः, पूर्णः, निराशः च। सर्वज्ञता, तुष्टिः, अनादिकज्ञानम्, नित्यस्वातन्त्र्यम्, अनवरतशक्तिः, अनन्तवीर्यम् — एतानि महेश्वरस्य मनसः ऐश्वर्याणि, वेदसम्मतानि। अतः शिवानुग्रहात् प्रकृत्यादिशक्तिविमुक्तिः सम्भवति; शिवानुग्रहलाभाय केवलं शिवं पूजयेत्। किन्तु निराशस्य, पूर्णस्य पूजनं कथम्? शिवार्थं कृतं कर्म तस्य अनुग्रहहेतुः। भक्त्या शरीरमनःवाचा धनादिभिः शिवं लिङ्गे वा अन्यरूपे वा पूजयेत्। पूजया प्रकृत्याः परं परमं शिवं भक्ते विशेषतः अनुग्रहं ददाति। शिवानुग्रहात् कर्मादीनि क्रमशः वशे आगच्छन्ति; कर्मप्रकृत्यादीनां वशित्वे सर्वं वशं आगच्छति। तदा 'मुक्तः' इति कथ्यते, स्वात्मन्येव रमते; परमेश्वरानुग्रहात् शरीरकर्मणां वशे स्थिते, आत्मा प्रकाशते। तदा शिवलोकवासः 'सालोक्यं' इति; शम्भोः समीपगमनं 'सामीप्यं' इति; तस्य अधीनता शिवसाम्यं ददाति। तदा शिवेन योगः 'सायुज्यं' शस्त्रादिकर्मणा लभ्यते; महदनुग्रहप्राप्तौ बुद्धिः अपि वशे आगच्छति। बुद्धिः कर्महेतुर्न प्रकृतिसृष्टिः; पुनः महदनुग्रहात् प्रकृतिः अपि वशे आगच्छति। तदा शिवस्य मनसः ऐश्वर्यं स्वयमेव उद्भवति; शिवस्य सर्वज्ञत्वादिशक्तिं प्राप्य आत्मनि प्रकाशते। एष योगः वेदागमभक्तैः क्रमशः कथ्यते; लिङ्गादिपूजनारम्भात् मोक्षः सम्पद्यते।