शिवपुराणम्

द्विजश्रेष्ठाः, शृणु। एकदा, शिवपुराणस्य विविधसङ्ग्रहाणां संख्याः मुनिभिः उक्ताः। एकादशरुद्रसङ्ग्रहः त्रयश्चत्वार्युत्सहस्राणि, कैलाससङ्ग्रहः षट्सहस्राणि, शतरुद्रसङ्ग्रहः तस्यार्धं इति गणितम्। कोटिरुद्रसङ्ग्रहः त्रिगुणितं एकादशसहस्राणि, सहस्रकोटिरुद्रसङ्ग्रहः दशकोटिसहस्रगुणितः इति श्लोकसंख्यया प्रसिद्धः। वायवीयसङ्ग्रहः शतगुणितः समुद्रस्य, घर्मसङ्ग्रहः सहस्रगुणितः सूर्यस्य; एवं शैवगणनानुसारं तेषां संख्या लक्षं प्राप्ता। परं व्यासः तं संक्षिप्य चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकान् अकुरुत्। तेषु शिवपुराणं चतुर्थं, सप्तसङ्ग्रहयुक्तम्। पूर्वं शिवेन पुराणं कल्पितम्, श्लोकसंख्यया शतगुणितं दशकोटीनि, सृष्ट्यादौ महान् विस्मृतः। द्वापरादिकाले अष्टादशधा विभक्तम्, द्वैपायनादिभिः चतुःशतसहस्रश्लोकान् संक्षिप्तम्। शिवपुराणं चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकयुक्तम् सप्तसङ्ग्रहयुक्तं वेदसमं च घोषितम्। एतेषां प्रथमः विद्येश्वरः, द्वितीयः रौद्री, तृतीयः शतरुद्रः, चतुर्थः कोटिरुद्रः। पञ्चमः उमा, षष्ठः कैलासः, सप्तमः वायवीयः; एवं सप्तसङ्ग्रहाः प्रसिद्धाः। एषः दिव्यः शिवपुराणः सप्तसङ्ग्रहयुक्तः, ब्रह्मसमः, सर्वोत्तमः, परमं फलम् ददाति। यः भक्त्या एतत् शिवपुराणं सप्तसङ्ग्रहयुक्तं सम्यक् पठति, स जीवन्मुक्तः इति कथ्यते। शतशः श्रुतिस्मृतिपुराणइतिहासागमग्रन्थाः अपि अस्य शिवपुराणस्य अंशमात्रं न भवन्ति। एषः शुद्धः शैवपुराणः शिवेन स्तुतः, व्यासेन संक्षिप्तः न कृतः, सर्वसत्त्वहितकरः, त्रिविधदुःखनाशकः, साधूनां मंगलप्रदः। अत्र धर्मः कापट्यरहितः, वेदान्तज्ञानप्रधानः, ये ज्ञानीरागरहिताः तैः ज्ञेयः, त्रिवर्गयुक्तः अत्र प्रतिष्ठितः। शैवपुराणं पुराणानां किरीटमणिरूपं, वेदान्तज्ञानदीप्तं, परमसत्त्वगीतं; यः श्रद्धया पठति वा शृणोति, स शम्भोः प्रियः, परमं फलम् प्राप्नोति। एवं श्रुत्वा, परमर्षयः सूतं प्राहुः—"आस्माकं वेदान्तसाररूपं अद्भुतं पुराणं सम्पूर्णं पठय।" ऋषीणां वचनं श्रुत्वा, सूतः प्रमुदितः, शंकरं स्मृत्वा, ऋषिप्रवरान् सम्बोधितवान्—"सर्वे ऋषयः शृण्वन्तु, शिवं स्मृत्वा, निर्मलम्—शैवपुराणं पुराणपरम्परायुक्तं वेदसारम्।" त्रिगीतं यत्र स्नेहेन गीयते, भक्तिज्ञानवैराग्यप्रदं। यथार्थसत्त्वं वेदान्तेन ज्ञेयम् स्पष्टं वर्णितम्। सर्वे ऋषयः शृण्वन्तु एतत् पुराणं वेदसारम्, यद् प्राचीनकाले, बहुषु कल्पेषु, पुनः पुनः घोषितम्। अस्मिन वर्तमानकल्पे, सृष्ट्यादौ, षड्गोत्रीयाः ऋषयः परस्परं संवादम् अकुर्वन्। महान् विवादः अभवत्—"एषः परमः, एषः न"—ततः ते अक्षरं ब्रह्माणं सृष्टिकर्तारं उपगम्य पप्रच्छुः। ते विनययुक्तवचनैः, अञ्जलिं कृत्वा, ऊचुः—"त्वं सर्वलोकस्य सृष्टिकर्ता, सर्वकारणस्य कारणम्।" "कः परमः पुरुषः, सर्वतत्त्वातीतः, पुरातनः, यः वाङ्मनसयोः अगोचरः, यतः वाङ्मनसी निवर्तेते?" "यतः सर्वम् उत्पद्यते—ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रः, इन्द्रः, सर्वेन्द्रियाणि च—प्रथमं प्रादुर्भवन्ति।" "सः देवः, महादेवः, सर्वज्ञः, विश्वेश्वरः; सः केवलं परभक्त्या दृश्यते, न अन्यथा कदापि।" "रुद्रः, हरिः, हरः, अन्ये देवेश्वराः सदा तस्य दर्शनाय परभक्त्या यतन्ते।" "किम् अधिकं वक्तव्यम्? शिवभक्त्या मोक्षः सुलभः; अनुग्रहात् देवभक्तिः उत्पद्यते, अनुग्रहः भक्त्याः एव, यथा बीजाद् अंकुरः, अंकुरात् बीजम्।" "तस्मात् भगवतोऽनुग्रहार्थं, भूतले गच्छेत, द्विजश्रेष्ठः, सहस्रवर्षपर्यन्तं दीर्घयज्ञं कुर्यात्।" "तत्र शिवस्य अनुग्रहात्, वेदज्ञानस्य सारः ज्ञायते, साध्यं साधनं च।" "किम् परमं फलम्? किम् श्रेष्ठं साधनम्? कः साधकः? एतत् सत्यम् वद।" "फलम् शिवपदप्राप्तिः; साधनं तस्य सेवा; साधकः सः, यस्य अनुग्रहात् नित्यफलाभिलाषः नास्ति।" "यः वेदविहितानि कर्माणि कृत्वा, तेषां महाफलम् समर्प्य, भगवतः परमं स्थानम् प्राप्नोति, तस्य लोकाद्यनुग्रहेण।" "यथायथा भक्तिः, तथा परमं फलम्; साधनानि अनेकानि, भगवता साक्षात् उपदिष्टानि।" "संक्षेपेण, तुभ्यं सारं साधनं वक्ष्यामि—श्रवणं श्रोत्रेण, पाठं वाचा।" "मनसा चिन्तनं महासाधनं; महेश्वरः श्रवणीयः, पाठनीयः, चिन्तनीयः।" "एवं शास्त्रस्य प्रमाणं अस्माकं साधनम्; तेन परमं फलम् साधय, सर्वार्थसिद्धये एकनिष्ठः भव।" "लोगाः प्रत्यक्षं दृष्ट्वा कर्म कुर्वन्ति; किंतु सर्वत्र, अप्रत्यक्षं ज्ञात्वा, श्रवणेन व्यवहारं कुर्वन्ति।" "तस्मात् श्रवणं प्रमुखम्; गुरुमुखात् श्रुत्वा, ज्ञानी तत् पश्चात् पाठं चिन्तनं च साधयति।" एवं शिवपुराणस्य महिमा, स्वरूपं, सङ्ग्रहाणां संख्या, वेदसारत्वं, शिवभक्त्याः महत्त्वं, साधनविधिः च मुनिभिः सूतेन च श्रद्धया उपदिष्टम्।