शिवपुराणम्

यदा भगवतः महेश्वरस्य सङ्गः क्रोधेन सह, कृष्णवर्णता, महिषरूपमहत् च यावत् तिष्ठति, तावत् एव स भगवान् महेश्वरः गुह्यः सञ्जायते। तस्य अधस्तात् कर्मभोगः, उपरिष्टात् ज्ञानभोगः; अधस्तात् कर्ममाया, उपरिष्टात् ज्ञानमाया इति विवेकः दृश्यते। अधस्तात् लक्ष्मीः कर्मभोगरूपा, मायामानमिता कथ्यते; उपरिष्टात् लक्ष्मीः ज्ञानभोगरूपा, मायामानमिता एव। तस्य उपरिष्टात् नित्यभोगः, अधस्तात् तु विनश्वरूपः; अधस्तात् तिरोभावः, उपरिष्टात् तु तिरोभावः नास्ति। अधस्तात् बन्धनं पाशैः, उपरिष्टात् तु बन्धनं नास्ति; अधस्तात् इच्छाकर्मानुसारि सञ्जननम्। उपरिष्टात् निष्कामकर्मभोगः कथ्यते; अधस्तात् तु बिन्दुपूजकानां पुनः सञ्जननम्। ये च निराकारं निष्कामभावेन उपासते, ते उपरिष्टात् गच्छन्ति; ये तु शिवात् अन्यान् देवतान् उपासते, ते अधस्तात् एव भ्रमन्ति। ये तु केवलं शिवभक्ताः, ते उपरिष्टात् आरोहन्ति; अधस्तात् अनन्तानि जीवसमूहानि, उपरिष्टात् तु परमसमूहः। ये अधस्तात् तिष्ठन्ति, ते संसारबद्धाः; ये उपरिष्टात्, ते मुक्ताः। ये स्थूलद्रव्यपूजकाः, ते अधस्तात् भ्रमन्ति। ये तु मानवनिर्मितोपहारैः पूजयन्ति, ते उपरिष्टात् गच्छन्ति; अधस्तात् शक्तिलिङ्गं, उपरिष्टात् शिवलिङ्गं। अधस्तात् लिङ्गं तिरस्कृतं, उपरिष्टात् तु आवरणरहितम्; अधस्तात् निर्मितलिङ्गं, उपरिष्टात् अनिर्मितम्। अधस्तात् शक्तिलोकाः एकशतद्वादशसंख्यकाः। अधस्तात् बिन्दुरूपं, उपरिष्टात् नादरूपम्; अधस्तात् कर्मलोकः, उपरिष्टात् ज्ञानलोकः। उपरिष्टात् नमस्कारः अहङ्कारनाशकः; तत्र जन्मसमुत्थं तिरोभावं न निषेधयेत्। एवं ज्ञानशब्दार्थे तिरोभावः निवर्तते; ये स्थूलभूतपूजकाः, ते अधस्तात् भ्रमन्ति। ये तु अन्तरात्मानं पूजयन्ति, ते उपरिष्टात् गच्छन्ति, महालिङ्गस्य अविभागभागपर्यन्तं। तत्र प्रकृत्याद्यष्टबन्धः स्थितः इति ज्ञेयः; एवं सर्वं लौकिकं वैदिकं च ज्ञेयम्। अधर्ममहिषारूढं कालचक्रं प्रवर्तते; शिवपूजायुक्ताः सत्यादिगुणसम्पन्नाः तु अन्यथा सन्ति। उपरिष्टात् धर्मः वृषरूपः, ब्रह्मचर्यधारी, शिवक्षेत्रस्य अग्रे स्थितः, सत्यादिपादयुक्तः। वृषस्य शृङ्गं क्षमा, कर्णे शमः, वेदनिनादशोभितः; श्रद्धेक्षणः, प्राणगुरुः, बुद्धिमान् च। कर्मादिवृषाः कारणेषु नित्यं विज्ञेयाः; स कर्मवृषो धर्मः कालातीतः स्थितः। ब्रह्मणो विष्णोः महेशस्य च आयुः एकः दिनः इति कथ्यते। पुनः, ये कारणस्य अन्तं प्राप्नुवन्ति, ते कारणब्रह्म; गन्धाद्युपरि तानि सदा सृज्यन्ते। तत्र चतुर्दश लोकाः सूक्ष्मगन्धात्मकाः स्थिताः; पुनः, चतुर्दश लोकाः कारणविष्णौ स्थिताः। कारणरुद्रस्य लोकाः अष्टाविंशतिः कथ्यन्ते; तेषां उपरिष्टात् कारणेशस्य लोकाः षट् षष्टिः। तत्र ज्ञानकैलासे ब्रह्मचर्याख्यं शिवप्रियं लोकं पञ्चावरणयुक्तं वर्तते। पञ्चचक्रसम्बद्धं, पञ्चब्रह्मशक्तिसंयुतं, आद्यया शक्त्या युतं, तत्र एव आद्यं लिङ्गं तिष्ठति। एषः शिवस्य परात्मनः निवासः इति प्रसिद्धः; तत्र परमेश्वरः परया शक्त्या सहितः तिष्ठति। स सृष्टिस्थितिसंहारतिरोभावानुग्रहपञ्चकर्मकुशलः, सत्चितानन्दरूपधारी। तस्य स्वभावः ध्यानं धर्मश्च, सदा अनुग्रहप्रवणः; समाधिस्थः स्वात्मानन्देन शोभते। तस्य दर्शनं शनैः सन्ध्यादिध्यानादिना लभ्यते; नित्यकर्मादिकार्येण मनः शिवकर्मणि प्रवर्तते। कर्मादिशिवकर्मतः शिवज्ञानाय यत्नः कार्यः; ये तद्दर्शनं प्राप्नुवन्ति, ते निःसंशयं मुक्ताः। मोक्षः स्वात्मानन्दः स्वभावे; नित्यकर्मतपःजपज्ञानध्याननिष्ठः। शिवदर्शनं प्राप्य स्वात्मानन्दं अनुभवन्ति, यथा सूर्यः स्वकिरणैः मलं नाशयति। शम्भुः करुणासम्पन्नः अज्ञानं नाशयिष्यति; अज्ञाननाशे शिवज्ञानं जायते। शिवज्ञानात् स्वस्वरूपानन्दः लभ्यते; आत्मानन्दसिद्धः सर्वसिद्धो भवति। पुनः, लक्षसंवत्सरात् ब्रह्मपदं लभ्यते; पुनः लक्षसंवत्सरात् विष्णुपदं। पुनः लक्षसंवत्सरात् रुद्रपदं; पुनः लक्षसंवत्सरात् ऐश्वर्यपदं। एवं पुनः, सम्पूर्णचित्तजपेन, शिवलोकादीनां सारभूतं कालचक्रं प्राप्नोति। कालचक्रं पञ्चविधं, क्रमशः; सृष्टिचक्रं ब्रह्मणः, भोगचक्रं विष्णोः।