शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
सूत उवाच— अत्र किंचित् प्रवक्ष्यामि; सर्वं हि वक्तुं न शक्यते। एतद् एव ज्ञात्वा मनःशुद्धिः शीघ्रमेव लभ्यते। द्विजोत्तमाः, अहं सर्वत्र विचरन् अपि लोके किंचिद् पापं न पश्यामि यद् एषा घोरा संहिता न नाशयति। सा संहिता शिवेन उपनिषदाम् अम्बुधेर् उत्पन्ना, प्रमुदितेन कुमाराय समर्पिता; यः खलु ताम् अमृतरसं पिबति, सः अमृतत्वं प्राप्नोति। यः ब्रह्महत्या-दोषादीनां प्रायश्चित्ताय मासमात्रं तां संहितां जपति, स एव मुक्तो भवति। प्रतिलाभवर्जितदानाहारदुष्टभोजनपापं वाऽपि दुष्टवाक्यसम्भूतं पापं एकेन जपेन एव तस्य संहितायाः विनश्यति। यः तां संहितां शिवमन्दिरे वा बिल्ववने वा जपति, तस्य फलं वाच्येभ्यः परं नास्ति। श्रद्धया यः तां संहितां जपन् श्राद्धे विप्रान् भोजयति, तस्य सर्वे पितरः शम्भोः परमं पदं प्राप्नुवन्ति। चतुर्दश्यां उपवासी यः बिल्वमूले तां संहितां जपति, सः शिवेन देवैः सहितः साक्षात् पूज्यते। अन्याः अपि संहिताः सन्ति, सर्वकामफलप्रदाः; ताः अपि उत्तमाः विज्ञेयाः, ज्ञानक्रीडासमावृताः। एवं वेदसमं शिवपुराणं प्रोक्तम्—यत् शिवेन स्वयम् आदौ ब्रह्मणि सुसंहितम्। विद्योत्तमं, तारा-रौद्रं, विनायकं, औमिकं, मातृ, एकादशरुद्रं, कैलासं, शतरुद्रं च—एतानि पुराणानि विशिष्टानि। कोटिरुद्रं, सहस्रकोटिरुद्रारम्भकं, एवं वायवीयं धर्माख्यं च—एतानि पुराणानि परिगण्यन्ते। द्वादश संहिताः परमपुण्याः परिगण्यन्ते। तासां संख्या प्रवक्ष्यामि, द्विजाः, शृणुत। विद्योत्तमे दशसहस्रश्लोकाः; तथा रुद्र, विनायक, औमिक, मातृपुराणानि—अष्टसहस्रश्लोकानि। एकादशरुद्रसंग्रहः त्रयः दशसहस्रश्लोकाः; कैलासं षट्सहस्रश्लोकम्; शतरुद्रं तस्य अर्धम्। कोटिरुद्रं त्रिर् एकादशसहस्रश्लोकम्; सहस्रकोटिरुद्राख्यं दशकोटिरुद्राणां सहस्रगुणितम् इति श्रूयते। वायवीयं शतगुणं सागरस्य; घर्मपुराणं सहस्रगुणं सूर्यस्य; एवं शैवगणनया तेषां संख्या लक्षं समुपैति। परं व्यासेन तत् चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकमात्रं कृतम्; तेषु शैवपुराणं चतुर्थं सप्तसंहितायुक्तम्। पूर्वं शिवेन पुराणं कल्पितम्, श्लोकसंख्यया आदौ दशकोटिगुणितम्, सृष्ट्यादौ बहुलं विस्मृतम्। तत् द्वापरादिषु युगेषु अष्टादशधा विभक्तं, द्वैपायनादिभिः चत्वारि लक्षाणि संक्षिप्तम्। शिवपुराणं चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकयुक्तं सप्तसंहितासमन्वितं वेदसमं प्रतिष्ठितम्। तासां प्रथमं विद्योत्तमं, द्वितीयं रौद्री, तृतीयं शतरुद्राख्यम्, चतुर्थं कोटिरुद्राख्यम्। पञ्चमं उमाख्यम्, षष्ठं कैलासाख्यम्, सप्तमं वायवीयाख्यम्; एवं सप्त संहिताः परिगण्यन्ते। एतत् दिव्यं शिवाख्यं पुराणं सप्तसंहितामयं परमं ब्रह्मसमं, सर्वोत्कृष्टं, परमपुरुषार्थप्रदम्। यः श्रद्धया एतत् सप्तसंहितायुक्तं शिवपुराणं संपूर्णरूपेण जपति, स जीवन्नेव मुक्त इति कथ्यते। शतशः श्रुति-स्मृति-पुराण-इतिहास-आगमग्रन्थाः अपि अस्य शिवपुराणस्य अंशमात्रं न भवन्ति। एतत् विशुद्धं शैवपुराणं शिवेन प्रशंसितम्, व्यासेन न संक्षिप्तम्, सर्वभूतहिताय केवलं, त्रिविधतापनाशनं, साधूनाम् मंगलप्रदम्। अत्र धर्मः अचपलतया उपदिष्टः, मुख्यतः वेदान्तज्ञानरूपः, निर्द्वन्द्वैः पण्डितैः ज्ञेयः, सम्यक् अत्र प्रतिष्ठितः, त्रिवर्गसम्पन्नः। शैवपुराणं पुराणरत्नमणिरिव वेदान्तविज्ञानदीप्तम्, परमसत्त्वगानयुक्तम्; यः श्रद्धया पठति वा शृणोति, स शम्भोः प्रियः भूत्वा परमं पदं प्राप्नोति। एवं श्रुत्वा वचनानि, परमर्षयः सूतम् ऊचुः—"वेदान्तसाररूपं, अद्भुतं पुराणं सम्पूर्णरूपेण अस्मभ्यं पठ" इति। ऋषीणां वचनं श्रुत्वा, सुतः परमसन्तुष्टः, शंकरं स्मृत्वा, मुनिश्रेष्ठान् प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— "शृण्वन्तु सर्वे मुनयः, शिवं निष्कलंकं स्मृत्वा, शैवपुराणं पुराणसंप्रदाययुक्तं, वेदसारमयं। यत्र त्रीणि गीतानि स्नेहेन गीयन्ते—भक्तिः, ज्ञानं, वैराग्यम्। यत्र वेदान्तसिद्धं सत्यम् स्पष्टतया निरूप्यते। शृण्वन्तु सर्वे मुनयः एतत् वेदसाररूपं पुराणं, यद् अतीतेषु कालेषु पुनः पुनः प्रवदितम्। अस्मिन् कल्पे सृष्ट्यादौ षड् ऋषिकुलानि परस्परं संवादं कृतवन्ति। तत्र महान् विवादः अभवत्—'एषः परः, एषः न' इति; ते अक्षरं ब्रह्माणं स्रष्टारं पप्रच्छुः। विनयपूर्णैः वाक्यैः सर्वे अञ्जलिं कृत्वा ऊचुः—'त्वं हि सर्वलोकस्रष्टा, सर्वकारणकारणम्।' 'कः परः पुरुषः, सर्वतत्त्वातीतः, सनातनः, परः, यस्मात् वाक्-मनसी निवर्तेते, अप्राप्य? यस्मात् सर्वं जायते—ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, सर्वेन्द्रियाणि च—सर्वप्रथमम् उत्पद्यन्ते?'" एवं सूतः ऋषिभिः पृष्टः, शिवपुराणस्य माहात्म्यं, स्वरूपं, संहितासंख्या च, श्रद्धया, भक्त्या, सम्यक् ऋषिभ्यः निवेदयामास।