शिवपुराणम्

महर्षे! करुणया उपासकस्य अन्तरात्मनि ऐश्वर्यं लभ्यते, अतः, हे मुनिश्रेष्ठ, आत्मानन्दस्य प्राप्त्यर्थं पूजनं कर्तव्यम्। शिवलिङ्गं पितृमातरौ रूपेण पूजनीयम्; भर्गः पुरुषस्वरूपः कथ्यते, भर्गः प्रकृतिरपि स्मृतः। यः गर्भः अव्यक्तान्तःस्थानः सः पुरुषः उच्यते; व्यक्तान्तःस्थानः तु प्रकृतिः। गर्भ एव पुरुषः, सः सर्वस्य स्रष्टा; पुरुषात् प्रकृतिसंयुक्तात् प्रथमं जन्म जायते। प्रकृतिः व्यक्ता यदा भवति, द्वितीयं जन्म तदा निर्दिश्यते; जन्मतः जातः जीवः मृत्युम् आप्नोति, सः पुरुषात् उत्पद्यते। अन्यथा, मायया एव जन्म निष्पद्यते; यत् जातं तद् कालेन विनश्यति, अतः देहधारी जीवः उच्यते। जन्म बन्धनरूपेण जीवम् आवृणोति; 'जीव' इति तस्य नाम। जन्मबन्धनस्य निवारणाय जन्मलिङ्गस्य पूजनं कर्तव्यम्। 'भं' इति वर्धनार्थकं, अतः 'भग' इति मूलकारणम्; सामान्यशब्दैः स्वाभाविकैः च इन्द्रियसुखेन तद् प्रकृतिरिति ज्ञायते। 'भगस्य' मुख्यः अर्थः भोगः; सः प्रमुखः अर्थः श्रूयते। भगः प्रकृतिः, शिवः भगवांश्च कथ्यते। भग्यदः शिवः, अन्यः कोऽपि न; भगपतिर्भर्ग इति मनीषिभिः कथ्यते। लिङ्गं भगसंयुक्तं, अथवा भगः लिङ्गसंयुक्तः, अत्र परत्र च भोगाय, नित्यमेव भोगाय च। शिवलिङ्गरूपेण महादेवं पूजयेत्; सूर्यः सृष्टिकर्ता, तस्य लिङ्गं सृष्टेः कारणम्। यः लिङ्गस्य अर्थं प्रकाशयति, सः लिङ्गः इति कथ्यते। लिङ्गं पुरुषार्थसूचकं, यतो हि तत् शिवसंयुक्तम्; शिवशक्त्योः लिङ्गयोः संयोगः लिङ्गम् इति प्रसिद्धम्। स्वस्य लिङ्गं पूजयन् तुष्टिं प्राप्नोति; लिङ्गस्य कार्यं न नश्यति। जन्मारम्भात् लिङ्गस्य कार्यं निवर्त्यते। षोडशोपचारैः, बाह्याभ्यन्तरैः, सामान्यैः स्वाभाविकैः च, शिवलिङ्गस्य पूजनं कर्तव्यम्। आदित्यवारे पूजनं जन्मनिवृत्त्यै भवति; प्रथमदिने महालिङ्गं प्रणवेन पूजयेत्। प्रथमदिने पञ्चगव्याभिषेकः विशेषतः विहितः—गोमय, गोमूत्र, दुग्ध, दधि, सर्पिषि च। पृथक् पृथग् दुग्धाद्यर्पणं, मधुशर्करास्वरसादीनि च, गोदुग्धजन्यं नैवेद्यं प्रणवेन दातव्यम्। शब्दलिङ्गं प्रणवः, नादलिङ्गं स्वयम्भूः, बिन्दुलिङ्गं यन्त्रं, 'म' इति अक्षरं प्रतिष्ठितम्। 'उ' इति चललिङ्गं, 'अ' गुरुरूपम्। षड् लिङ्गानि सततम् उपास्य, जीवन्मुक्तिः सन्देहं विना लभ्यते। शिवस्य भक्त्या पूजनं जन्मनिवृत्त्यै जनानां फलदायकम्; रुद्राक्षधारणेन अर्धपदं, भस्मधारणेन चापरं लभ्यते। मन्त्रपाठेन त्रिपदं लभ्यते; पूजार्जितया पूर्णभक्त्या शिवलिङ्गस्य च भक्तस्य च पूजनं कृत्वा, मनुष्यः मोक्षं प्राप्नोति। यः वा इमं अध्यायं पठति वा श‍ृणोति वा, तस्य शिवभक्तिः दृढा भवति, हे द्विजाः। अथ मुनिवर, प्रणवस्य, षड् लिङ्गस्य, शैवभक्तस्य च पूजनस्य माहात्म्यं कथयस्व। हे तपस्विनः, युष्माभिः उचितः प्रश्नः कृतः; एतद् केवलं महादेवः जानाति, अन्यः कश्चन न। शिवस्य प्रसादेन अहं वर्णयामि; शिवः सः महेश्वरः अस्मान् च युष्मान् च पातु। ज्ञानी जनाः प्रणवं संसारसागरजातस्य नूतननावमिव वेदितुम् अर्हन्ति, यः प्रकृत्युत्थः। 'प्र' इति पञ्चविधप्रकाशनं सूचयति; प्रणवः तव, मोक्षमार्गे नेतृत्त्वात्। स्वमन्त्रपठकानां, योगिनां, स्वमन्त्राराधकानां च, प्रणवः सर्वं कर्म क्षिप्रं नाशयति, दिव्यज्ञानं च ददाति। स एव प्रणवः, मायाविनिर्मुक्तः, नित्यनवः, परं शुद्धतत्त्वं इति कथ्यते। प्रणवः नित्यं नूतनः इति विद्वांसः जानन्ति; प्रणवः अनेकैः प्रकारैः, सूक्ष्मस्थूलरूपेण, वर्ण्यते। सूक्ष्मप्रणवः एकाक्षरः, स्थूलः पञ्चाक्षरः; सूक्ष्मः पञ्चध्वन्यात्मकः अव्यक्तः, अन्यः व्यक्तः स्पष्टशब्दयुक्तः। जीवन्मुक्तस्य, सूक्ष्मः सर्वस्य तत्त्वम्; मन्त्रार्थध्यानात् स्वदेहपर्यन्तं। देहविलये शिवत्वं प्राप्यते; मन्त्रजपमात्रेणापि संयोगः नूनं लभ्यते। षट् त्रिंशत् कोटिजपात् निश्चयेन संयोगः सिध्यति; सूक्ष्मः द्विविधः, ह्रस्वदीर्घभेदेन ज्ञेयः। 'अ', 'उ', 'म' अक्षराणि, बिन्दु, नादः च, शब्दकालमात्रायुक्तानि; एवं दीर्घप्रणवः योगिभिः हृदि धार्यते। ह्रस्वप्रणवः त्र्यात्मकतत्त्वसारः, 'म' अन्तः; शिवशक्तिसंयुक्तः 'म' त्रैगुण्यात्मकः, तस्मात् ह्रस्वरूपः सर्वपापविनाशकः जपनीयः। पृथिव्यादिवाय्वाकाशतेजसां जलस्य च, दिशां च दशध्वनयः उत्पद्यन्ते; ते एव सृष्टिकरणानि उच्यन्ते। एवं, महर्षे, शास्त्रवचनेन शिवलिङ्गोपासनाया, प्रणवस्य, तत्त्वज्ञानस्य च माहात्म्यं संक्षेपेण निवेदितम्।