शिवपुराणम्

सर्वेभ्यः श्रेयसे, शृणुत मुनयो! एकदा महर्षयः शिवमहिम्नः गूढार्थं, जन्मदानस्य च विधिं, लिङ्गार्चनस्य च रहस्यं पृष्टवन्तः। तत्रैव भगवतः शिवस्य अनुग्रहेण, महर्षिः तान् शिष्यांश्चेदमुपदिशत्— यत्र कुत्रापि, सभासु वा भोजनेषु वा बीजानां रोपणे वा, सहस्रवारं जन्मदानं कर्तव्यम्। एवं कृत्वा जन्मस्य फलं लभ्यते—यदर्थं स्वस्य जन्म समर्प्यते। स्वजन्मसमर्पणेन शिवः तुष्टो भवति, स च स्वात्मसंयोगं ददाति। एषः जन्मदानः केवलं शिवायैव समर्पणीयः, अन्यस्मै न कदापि। शिवः योनिलिङ्गरूपेण जन्मनः निर्णायकः। तस्मात् जन्ममोक्षार्थं शिवस्य जन्मार्चनं विधानम्। सर्वं जगद्—चरं स्थावरं च—बिन्दुनादात्मकम्। बिन्दुः शक्तिः, शिवः नादः, जगच्च शिवशक्तिस्वरूपम्। अस्य बिन्दोः नादाधारत्वं, नादस्य च बिन्द्वधारत्वं; बिन्दुनादयोः आधारत्वेन जगदधिष्ठितम्। यत्र यत्र बिन्दुनादयुक्तं, तत्र तत्र प्रपञ्चः सञ्जायते; अत्र संशयः नास्ति। लिङ्गं बिन्दुनादमयं जगतः कारणं कथ्यते। बिन्दुः देवी, नादः शिवः, एवं शिवलिङ्गस्य स्वरूपं निर्दिष्टम्। तस्मात् जन्ममोक्षाय शिवलिङ्गं पूजनीयम्। जननी देवी बिन्दुरूपा, जनकः शिवः नादरूपः। उभयोः पितृमातृरूपयोः पूजनेन परमं सुखं लभ्यते; तदर्थं शिवलिङ्गस्य पूजनं कर्तव्यम्। देवी सर्वलोकानां जननी, शिवः विश्वस्य पिता। यः सदा पितरौ सेवते, तस्य दया महती वर्धते। तस्य दयया अन्तर्बहिरधिकारः लभ्यते। अतः, हे मुनिवर! आत्मसुखसिद्धये पूजनं कर्तव्यम्। शिवलिङ्गं पितृमातृरूपेण पूजयेत्। भर्गः पुरुषस्वरूपः, भर्गः प्रकृतिरपि कथ्यते। अव्यक्तान्तराश्रयो यो गर्भः, स पुरुषः; व्यक्तान्तराश्रयो गर्भः प्रकृतिः। गर्भः पुरुषः, स हि स्रष्टा; पुरुषः प्रकृत्या सह यदा युज्यते, तदा आद्यं जन्म भवति। प्रकृतेः व्यक्तत्वे द्वितीयं जन्म निर्दिश्यते। जन्मात् जातः प्राणी पुरुषात् मृत्युमाप्नोति। अन्यथा, मायया जन्म भवति; यद् जातं, तत् काले नश्यति; अतः देहधारी जीवः इत्युच्यते। जन्म जीवस्य बन्धनकारणम्; तस्मात् 'जीव' इति कथ्यते। जन्मबन्धननिवृत्त्यर्थं जन्मचिह्नस्य पूजनं कर्तव्यम्। 'भं' शब्दस्य वृद्ध्यर्थत्वात् 'भग' इति मूलम्; सामान्यशब्दैः, स्वाभाविकैः चेष्टाभिः, इन्द्रियसुखभोगेन, प्रकृतिः विज्ञायते। 'भग' इत्यस्य मुख्यार्थः भोगः; स एव प्रधानः। भगः प्रकृतिः, शिवः भगवान्। भगवान् एव भोगदः, अन्यः न कश्चन। भगेशः 'भर्ग' इति मुनिभिः कथ्यते। भगसंयुक्तं चिह्नं, अथवा भगः चिह्नेन संयुक्तः, अत्रापि अमुत्र च भोगाय, नित्यभोगाय च। शिवलिङ्गरूपेण महादेवं पूजयेत्। सूर्यः जगतः स्रष्टा, तस्यैव चिह्नात् सृष्टिरुत्पन्ना। यत् चिह्नं चिह्नार्थप्रकाशकं, तत् चिह्नमिति कथ्यते। चिह्नं पुरुषस्य प्रयोजनं दर्शयति, यतः तद् शिवेन युज्यते। शिवशक्तिचिह्नयोर्योगः चिह्नमिति कथ्यते। स्वस्य चिह्नस्य पूजनात् तृप्तिः जायते; चिह्नस्य कार्यं न नश्यति। जन्मादारभ्य चिह्नस्य कार्यं निवर्त्यते। षोडशोपचारैः, बाह्याभ्यन्तरैः, सामान्यजनैः, स्वाभाविकैः च, शिवचिह्नस्य पूजनं कर्तव्यम्। एवं रविवासरे पूजनात् जन्मनिवृत्तिः स्यात्। प्रतिपदि महाचिह्नं मन्त्रेण पूजयेत्। प्रतिपदि पञ्चगव्याभिषेकः विशेषतः विधानम्—गोमय, गोमूत्र, क्षीर, दधि, घृतं च। पृथक् क्षीराद्यर्पणं, मधुशर्करारसयोश्च, गोदुग्धजन्येन, मन्त्रेणैव पूज्यते। शब्दचिह्नं मन्त्रः; नादचिह्नं स्वयम्भूः; बिन्दुचिह्नं यन्त्रं, 'म' इति वर्णः स्थापितः। 'उ' इत्येतत् चलचिह्नं; 'अ' गुरुरूपम्। षड्विधचिह्नस्य नित्यं पूजनात् जीवन्मुक्तिः सिध्यति, असंशयम्। भक्त्या शिवस्य पूजनात् जनानां जन्ममोक्षः सिध्यति। रुद्राक्षधारणेन अर्धपदं, भस्मधारणेन अपरम्। मन्त्रपाठेन त्रिपदं लभ्यते; पूजया भक्तिसहितया, शिवचिह्नस्य भक्तस्य च पूजनात्, मोक्षः लभ्यते। यः कश्चिद् एतत् अध्यायं पठति वा शृणोति वा, तस्य शिवभक्तिः दृढा जायते, हे द्विजश्रेष्ठाः। अथ, महर्षयः पुनः पप्रच्छुः—“हे महाभाग! प्रणवस्य, षड्विधलिङ्गस्य, शिवभक्तस्य पूजनस्य च माहात्म्यं कथय।” स मुनिः प्रत्युवाच—“युष्माकं प्रश्नः सम्यक् कृतः। एतदर्थं केवलं महादेवः जानाति, अन्यः न कश्चन। अधुना शिवानुग्रहेण अहं वक्तास्मि; शिवः स नः सर्वान् पातु। ज्ञायते हि प्रणवः, संसारसागरनवजातस्य, प्रकृतिसम्भूतस्य, नूतननाव इव। 'प्र' इत्यस्य पञ्चविधप्रकाशः; प्रणवः भवतः, स एव सर्वोत्तमेन मार्गेण मोक्षदायकः। स्वमन्त्रपठकानां, योगिनां, स्वमन्त्राराधकानां च, प्रणवः सर्वकर्मविनाशकः, नूतनं दिव्यज्ञानं दाता च।” एवं मुनिवरः शिवस्य परमं रहस्यम् अनुग्रहात् प्रकाशयामास।