यतः सर्वं भोज्यं भोग्यं वस्त्रं च यद् यदस्ति तस्य सर्वस्य मूलं मृत्तिका—तस्मात् मृत्तिकादिभिः निर्मितस्य मूर्तेः पूजनं सर्वान् कामान् पृथिव्यां ददाति। पुरुषाणां स्त्रीणां च समानमेवात्र अधिकारः प्रतिष्ठितः; तस्मात् नदी-सरोवर-कूपाद् मृत्तिकां संग्रह्य, तां सुगन्धि-चूर्णेन शुद्धीकृत्य, शुद्धमण्डपे सम्यक् मर्दयित्वा, हस्तेन क्षीरसंपुटितां मूर्तिं साधु निर्मातव्यां। सा मूर्तिः सर्वाङ्गोपाङ्गयुक्ता, आयुधधारिणी, पद्मासनस्थिताऽपि स्यात्; तां सम्यक् श्रद्धया पूजयेत्। सदा गणेश-सूर्य- विष्णु- मातृ-शिव-मूर्तीनां तथा शिवलिङ्गस्य च पूजनं करणीयम्, द्विजश्रेष्ठ। इच्छितफलसिद्धये षोडशोपचारैः पूजनं कर्तव्यम्, पुष्पैः क्षालनं मन्त्रैश्च अभिषेकः कार्यः। समस्तं नैवेद्यं शाल्यन्नमस्तु, कुदवेन प्रमाणं गृहस्थेषु, मानुषाणां तु प्रस्थः निर्दिष्टः। देवतानां त्रयः प्रस्थाः युक्ताः, स्वयम्भुवः पञ्च प्रस्थाः; सम्पूर्णफलमेतत् ज्ञेयम्, द्वौ वा त्रयः अधिकं फलमवाप्नुयात्। सहस्रपूजनात् द्विजः सत्यं सत्यलोकं प्राप्नोति; प्रमाणं द्वादशाङ्गुलं, द्विगुणं वा अधिकं च। एकाङ्गुलोपरि त्रयः पञ्चकाः प्रमाणं स्यात्; लोहद्रुमपात्रं ‘शिव’ इत्युच्यते पण्डितैः। प्रस्थस्याष्टमांशः प्रस्थः ज्ञेयः; स चतु: कुदवाः, दश प्रस्थाः, शतं प्रस्थाः, सहस्रं प्रस्थाः इति च गण्यते। जल-तैल-सुगन्ध्यादिषु यथायोग्यं प्रमाणं स्यात्; मानवर्षिष्वथ स्वयम्भुवि एषा महापूजा निर्दिष्टा। अभिषेकात् आत्मशुद्धिः, गन्धात् पुण्यलाभः, नैवेद्येन दीर्घायुष्यम् तृप्तिश्च, धूपात् अर्थसिद्धिः। दीपात् ज्ञानलाभः, ताम्बूलात् भोगसिद्धिः; अतः षड्विधोपचारः स्नानाद्यः यत्नतः कारयेत्। नमस्कारः जपश्च सर्वकामफलप्रदौ; पूजान्ते तौ सदा कारयेत्, भोगमोक्षाभिलाषिभिः। मनसा पूर्वं पूज्य कर्तव्यानि सदा कुर्यात्; देवतानां पूजनात् तदनुरूपं लोकं लभते। तस्मिन् मध्ये लोके यथाकामं भुङ्क्ते; तेषां भेदान् प्रवक्ष्यामि, श्रद्धया शृणु द्विजोत्तम। विधिवत् विघ्नेशस्य पूजनात् मनुष्यः पृथिव्यां कामान् लभते, विशेषतः शुक्रवासरे, शुक्लचतुर्थ्यां श्रावणभाद्रपदयोः। वैद्ये नक्षत्रे धनुर्मासे विघ्नेशं पूजयेत्; शतं सहस्रं वा पूजां तावद्दिनानि सम्पूर्णयेत्। श्रद्धया देवाग्निपूजा सदा पुत्रकामान् पुरुषाय ददाति, सर्वपापं हरति, सर्वदुःखं विनाशयति। सप्ताहे शिवादीनां पूजनं शुद्धिदायकं ज्ञेयम्; तिथ्यादौ काम्यफलानां मूलं च तत् स्मृतम्। तत्र च वृद्धिक्षयाभावात् पूर्णं ब्रह्मस्वरूपं ज्ञेयम्; सूर्यादुत्थानात् सूर्यपर्यन्तं दिनं कर्मणां मूलम्। तिथ्यादौ देवपूजा सम्पूर्णभोगदायिनी; पूर्वार्धः पितृभ्यः, विशेषतः रात्रौ, स्तुतः। उत्तरार्धः देवतानां, विशेषतः दिवा, प्रशस्यते; यदि तिथि सूर्येण युज्यते, मध्याह्ने ग्राह्या। दैवतकार्येषु शुभकालं नक्षत्रादिकं सम्यक् निरीक्ष्य, तदा पूजाजपादिकं सम्यक् दिवसे कर्तव्यम्। वेदेषु अपि एषा विधिः पूजायाः कथिता; यथाभिप्रेतार्थं तेन क्रियया भोगसिद्धिः फलप्राप्तिश्च जायते। ‘पूजा’ इत्येतद् शब्दं लौकिकवेदिकयोः प्रसिद्धम्, यः काम्यभोगार्थं भावज्ञानयोः प्रयोगः। नित्यनैमित्तिकानि कर्माणि स्वकाले कार्याणि; काम्यं कर्म त्वरितं, नित्यं तु प्रतिदिनं, मासिकं, पक्षिकं, वार्षिकं वा यथायोग्यम्। तेषां कर्मणां फलानि यथाक्रमं लभ्यन्ते, पापानि च शनैः क्षीयन्ते; महागणपतिपूजा कृष्णपक्षचतुर्थ्यां कार्य्या। एषा पूजा पक्षपापं नाशयति, पक्षभोगफलं ददाति; चैत्रशुक्लचतुर्थ्यां मासफलदायिनी। सिंहे वा भाद्रपदे वा कृतं वर्षफलप्रदं विज्ञेयम्; सप्तम्यां श्रवणादारभ्य रविवारे हस्तनक्षत्रे पूजनीयम्। माघशुक्लसप्तम्यां सूर्यस्य पूजनं कार्यम्; ज्येष्ठे वा भाद्रपदे सोमदिने द्वादश्यां श्रवणनक्षत्रे पूजनीयम्। द्वादश्यां विष्णोः पूजनं शुभं श्रेयस्करं; श्रावणे विष्णुपूजा विशेषतः इच्छितारोग्यदायिनी। द्वादशगोदानेन सर्वोपकरणसहितेन यत्फलं लभ्यते, तत् विष्णोः होमदानेनापि लभ्यते। द्वादश्यां द्वादश ब्राह्मणान् विष्णोर्नाम्ना षोडशोपचारैः पूजयेत्, तेन तस्य प्रीतिः स्याद्। एवं सर्वदेवताः स्वद्वादशनाम्ना, ब्रह्मणः द्वादशधा पूजनं तेषां प्रीतिकरं भवति। कर्कटकमासे सोमवारे नवम्यां मृगशीर्षनक्षत्रे, सर्वभोगफलप्रदां मातरं सम्यक् पूजयेत्। आश्वयुजशुक्लनवम्यां सर्वकामफलदायिनी; विशेषतः कृष्णचतुर्दश्यां रविवारे। आर्द्रा वा महार्द्रा दिने शिवस्य पूजनं विशेषतः स्तुतम्; माघकृष्णचतुर्दश्यां सर्वकामफलप्रदं। दीर्घायुष्यम्, मृत्युनाशनं, सर्वसिद्धिप्रदं च; ज्येष्ठमासे महार्द्रायां चतुर्दश्यां च तदेव।