शिवपुराणम्

आचार्यस्य समीपे वेदान् शास्त्राणि च अधीत्य, तानि गृह्य, यः कर्मणां फलोत्पत्तिं सम्यक् बुद्ध्या जानाति, स एव श्रद्धा इति कथ्यते। यदि कुटुम्बिनां वा राज्ञः वा भयात् श्रद्धा जायते, सा अल्पा; किन्तु यः किञ्चित् अपि नास्ति, तस्यापि, दरिद्रस्यापि, शब्देन वा कर्मणा वा पूजां कर्तुं उचितम्। शब्दात्मिका पूजा मन्त्र-जप-स्तोत्र-पाठेन भवति; देहात्मिका तु तीर्थयात्रा-व्रतादिना। यद् अल्पं वा बहु वा, देवाय समर्पयन् यत् दत्तं, तत् एव भोक्तुं योग्यं भवति। तपश्च दानं च सदा कर्तव्यं; स्वस्य वर्णगुणैः शोभितं आश्रयस्थानं दातव्यं। देवतानां तुष्ट्यर्थं, यानि सर्वाणि भोगानि दत्तानि, तानि इह परत्र च श्रेष्ठं फलम् ददाति; भगवतः समर्पणभावेन दत्तं मोक्षफलम् आवहति। यः इदं अध्यायं पठति वा शृणोति सदा, तस्य सम्यक् बुद्धिः ज्ञानसिद्धिः च जायते। ततः, एकः महात्मा पृष्टवान्—मृन्मयप्रतिमायाः पूजनविधिं कथय, येन सम्यक् पूजया सर्वे इच्छितार्थाः सिद्ध्यन्ति। उत्तरः—सर्वार्थदः एषः प्रश्नः; शृणु, तत् वक्ष्यामि, यद् दुःखं शीघ्रं निवारयति। अकालमृत्युः कालमृत्युः च नश्यति; द्विज, त्वरितं पत्न्यः पुत्राः धनं धान्यं च लभ्यते। सर्वं खाद्यं भोग्यं वस्त्रं च तस्मात् उत्पद्यते; अतः, मृन्मयाद्यप्रतिमापूजा सर्वे इच्छितार्थाः ददाति। नराणां स्त्रीणां च, अत्र अधिकारः निश्चितः; नदीकूपसरोवरात् मृदं संगृह्य, गन्धपिष्टेन शुद्धीकृत्य, शुद्धमन्दिरे सम्यक् पीठ्य, हस्तेन क्षीरयुतां प्रतिमां निर्माय। सर्वाङ्गोपाङ्गयुक्तां, आयुधैः समलंकृतां, पद्मासनस्थां कृत्वा, श्रद्धया पूजनीयम्। गणेशसूर्यविष्णुमातृशिवप्रतिमाः तथा शिवलिङ्गं सदा पूजनीयम्, द्विज। इच्छितफलसिद्ध्यर्थं षोडशोपचारैः पूजां कृत्वा, पुष्पैः अभिषेकं मन्त्रैः सम्पाद्य। समर्पणं तु अन्नेन, कुडवमितेन कर्तव्यम्; गृहे कुडवः प्रमाणम्, मानवाय प्रस्थः निर्दिष्टः। देवाय त्रयः प्रस्थाः युक्ताः; स्वयम्भुवे पञ्च प्रस्थाः; तथा पूर्णफलम् ज्ञेयम्, द्वौ त्री वा अधिके उत्तमं फलम्। सहस्रपूजया द्विजः सत्यलोकं गच्छति; प्रमाणं द्वादशाङ्गुलम्, वा द्विगुणम् अधिकम्। एकाङ्गुलात् ऊर्ध्वं त्रिपञ्चकं प्रमाणम्; लौहकाष्ठपात्रं 'शिव' इति ज्ञायते। प्रस्थस्य अष्टमांशः प्रस्थः; सः चत्वारः कुडवाः, दश प्रस्थाः, शतं प्रस्थाः, सहस्रं प्रस्थाः इति। जलतैलादिगन्धद्रव्ये यथायोग्यं प्रमाणम्; मानवर्षिस्वयम्भुवे महापूजा इति उक्तम्। अभिषेकात् आत्मशुद्धिः; गन्धात् पुण्यलाभः; अन्ननैवेद्याद् दीर्घायुः तृप्तिः; धूपात् अर्थसिद्धिः। दीपात् ज्ञानलाभः; ताम्बूलात् भोगलाभः; अतः, षड्विधं स्नानादि विधिं यत्नेन कर्तव्यम्। नमस्कारः पाठः च सर्वकामफलदः; पूजान्ते सदा कर्तव्यः कामो मोक्षार्थिभिः। पूर्वं मानसपूजा कृत्वा, प्रत्येकं कर्म सदा कर्तव्यम्; देवपूजया तदनुकूलं लोकं प्राप्नोति। तस्मिन् मध्ये लोकः इच्छितं भोगं ददाति; तानि विभागानि वक्ष्यामि, श्रद्धया शृणु, द्विज। विधिपूजया गणेशस्य, इच्छितं फलम् भूमौ लभ्यते, विशेषतः शुक्रवासरे, शुक्लचतुर्थ्यां श्रावणभाद्रपदयोः। वैद्ये नक्षत्रे धनुमासे गणेशं विधिना पूजेत; शतं वा सहस्रं पूजाः तावद् दिवसं पूर्णयेत्। श्रद्धया देवाग्निपूजा सदा पुत्रान् कामान् च ददाति, सर्वपापं हन्ति, सर्वदुःखं नाशयति। शिवादिपूजा सप्ताहे आत्मशुद्ध्यर्थं विख्याता; तिथिनक्षत्रयोगादिकामफलस्य आधारम्। तथा, न वृद्धिहानिरस्ति, पूर्णं ब्रह्मस्वरूपं इति प्रसिद्धम्; सूर्योदयात् सूर्योदयं दिवः कर्मणां ब्रह्मादिकं आधारम्। तिथ्यादौ देवपूजा मानवाय पूर्णं भोगं ददाति; पूर्वभागः पितृभ्यः, विशेषतः रात्रौ, प्रशस्तः। उत्तरभागः देवभ्यः, विशेषतः दिवा, प्रशंसितः; यदि तिथि सूर्योदये तिष्ठति, मध्याह्ने ग्राह्या। देवकार्ये शुभकालं नक्षत्रादिकं सम्यक् विचार्य, ततः पूजापाठादिकं योग्यदिवसे कार्यम्। एतेन विधिना वेदेषु पूजायाः वर्णनम्; तदर्थं यथार्थभावं स्थाप्य, भोगसिद्धिः फललाभः कर्मणः स्यात्। 'पूजा' इति शब्दः लौकिकवेदिकयोः प्रसिद्धः, इच्छितभोगार्थं भावज्ञानस्य प्रयोगः। नित्यनैमित्तिकं कर्म यथाकालं कर्तव्यम्; काम्यं तु त्वरितं, नित्यं प्रतिदिनं मासिकं पक्षिकं वार्षिकं वा। प्रत्येकस्य कर्मणः फलम् यथान्यायं लभ्यते, पापानि क्रमशः नश्यन्ति; महागणपतिपूजा कृष्णपक्षचतुर्थ्यां कार्यम्। एषा पूजा पक्षस्य पापं हन्ति, पक्षभोगफलम् ददाति; चैत्रशुक्लचतुर्थ्यां कृत्या मासफलम् ददाति। एवं शास्त्रवचनेन श्रद्धया, विधिना, सम्यक् पूजया, सर्वे इच्छितार्थाः सिद्ध्यन्ति, दुःखानि विनश्यन्ति, पुण्यं ज्ञानं च लभ्यते।