शिवपुराणम्

शिवभक्ताय ब्राह्मणाय दानं कैलासप्रदं ज्ञायते, तस्मात् सर्वैः स्वस्वलोकभोगार्थं दानं सदा स्पृह्यते। विशेषतः, यदि कश्चित् रविवासरे दशगुणं भोजनं ब्राह्मणाय ददाति, स तु परत्र दशवर्षाणि आरोग्यं भुङ्क्ते। ब्राह्मणस्य महत्सम्मानः, आमन्त्रणं, अभ्यञ्जनं, पादसेवा, वस्त्रदानं, गन्धानुलेपनपूजा, तैलपिष्टकादिसेवाः, षड्रसाहारः, शाकानि, ताम्बूलं, लघुस्थूलदानानि, नमस्कारः, अनुगमनं, दशगुणं पक्तबोधनं—एतानि सर्वाणि यथाक्रमं दातव्यानि। यदि दश ब्राह्मणान् रविवासरे दशगुणेन भोजनं ददाति, स शतवर्षाणि आरोग्यं लभते। सोमवारेषु चान्येषु च दिनेभ्यः, भोजनदानस्य फलं तद्दिनस्य पुण्यानुसारं ज्ञेयम्, इह लोके च परत्र च। सप्तसु दिनेषु प्रतिदिनं दश ब्राह्मणान् दशगुणेन भोजनं दत्त्वा, शतवर्षाणि आरोग्यादिसुखं प्राप्नोति। एवं रविवासरे शतब्राह्मणान् भोज्यं दत्त्वा, शर्वस्य लोके सहस्रवर्षाणि आरोग्यं लभते। सहस्रब्राह्मणान् दत्त्वा, दशसहस्रवर्षाणि भुङ्क्ते; सोमवारेषु चान्येषु च दिनेभ्यः, बुद्धिमन्तः तद्वद् ज्ञेयम्। गायत्रीशुद्धचित्तानां सहस्राणां ब्राह्मणानां रविवासरे भोजनदानात्, सत्यलोके आरोग्यादिसुखं लभते। दशसहस्रब्राह्मणान् भोज्यं दत्त्वा, विष्णुलोकं गच्छति; लक्षब्राह्मणान् दत्त्वा, रुद्रस्य लोकं प्राप्नोति। विद्येच्छवः बालकान् ब्रह्मचिन्तया भोज्यं दद्युः; पुत्रकामाः युवान् विष्णुध्यानपूर्वकं भोजयन्ति। वृद्धान् ज्ञानकामाः रुद्रचिन्तया भोजयन्ति; बुद्ध्यर्थिनः बालान् स्त्रीश्च सरस्वत्याः चिन्तनपूर्वकं भोजयन्ति। रमणीयाभिलाषिणः युवतिभ्यः लक्ष्म्याः चिन्तया भोज्यं ददाति; आत्मविद्येच्छवः वृद्धाभ्यः पार्वत्याः चिन्तया भोजनं ददाति। शुद्धं धनं तु तपसा, भिक्षया, गुरुदक्षिणया वा प्राप्तं, तत् पूर्णफलप्रदं स्मृतम्। शुद्धदानं मध्यमं, कृष्यादिवाणिज्येन लब्धं हीनं ज्ञेयम्। क्षत्रियवैश्ययोः शौर्यवाणिज्यसम्पादितं श्रेष्ठं, शूद्रस्य सेवया प्राप्तं श्रेष्ठं स्मृतम्। धर्मनिष्ठाभ्यः स्त्रीभ्यः पितृतः पतितश्च धनं, द्वादश्यां वसन्तमासयोः गौः पश्चाद्द्रव्याणि च यथाक्रमं दातव्यानि। अथवा, शुभकाले कामानुसारेण गौः, भूमिः, सुवर्णं, घृतं, वस्त्रं, धान्यं, गुडः च दातव्यः। रूप्यं, लवणं, कुम्भफलानि, द्वादश कन्याः, गावश्च; गवां दाने, क्षीरं गोमयश्चापि दातव्यम्। ये धनधान्यदुःखिताः, तेषां दुःखं निवर्तते; जलतैलदुःखितानां गोक्षीरजलदानात् दुःखं नश्यति। शरीररक्षणार्थं क्षीरं, दधि, घृतं च दातव्यम्; तेषां पोषणं बुद्धिमद्भिः ज्ञेयम्। भूमिदानं स्थापनाय भवति, इह च परत्र च; तिलदानं सदा बलाय, मृत्युञ्जयाय च स्मृतम्। सुवर्णं जठराग्निवर्धनं, वीर्यदायकं च; घृतं पोषणाय, वस्त्रं दीर्घायुषे स्मृतम्। धान्यं, अन्नं, समृद्धये; गुडः मधुरपोषणाय; रूप्यं शुक्रवृद्धये, लवणं षड्रसाय। एतानि सर्वं सर्वसमृद्धये; कुम्भफलानि पोषणाय, सर्वभोगदायिनि इह च परत्र च। कन्यादानं जीवितपर्यन्तं भोगदं, तथा कट्फलाम्रबिल्वादिफलानि च। कदलीफलानि, औषधिफलानि, माषमुद्गादिफलानि, शाकानि च ऋतौ यथायोग्यं दातव्यानि। ऋतुसम्बद्धानि शाकानि, मरिचिसर्षपादिकानि, फलानि च यथासम्भवम् अर्पयेत्। ज्ञानी जनः सदा श्रोत्रादिसुखाय, शब्दाद्यर्थभोगाय, दिशादिदेवतानां च तुष्ट्यर्थं यत्नं कुर्यात्। वेदशास्त्राणि स्वाध्यायेनाधीत्य, यः कर्मणां फलश्रद्धां जानाति, स श्रद्धावान् उच्यते। बान्धवभयात्, राजभयात् वा जाता श्रद्धा हीनतरैव; किंतु किञ्चिदपि नास्ति चेत्, तदा दरिद्रोऽपि वाक्कर्मणा पूजां कुर्यात्। वाङ्मयी पूजा मन्त्रस्तोत्रजपः; कायिकी यात्रा, व्रतानि, तादृशानि च। यदल्पं यद्वा बहु, यत् समर्पणबुद्ध्या दत्तं, तत् देवताभोग्यं भवति। तपश्च दानं च सदा कर्तव्यम्; स्वजातिगुणयुक्तं शरणं दातव्यम्। सर्वदेवतृप्त्यर्थं, सर्वभोगदानं हि श्रेयस्करं लोकेऽस्मिन् च परत्र च; समर्पणबुद्ध्या दत्ते मोक्षफलं लभ्यते। योऽयं अध्यायं पठति वा शृणोति वा, तस्य सम्यग्ज्ञानं ज्ञानसिद्धिश्च जायते। ततः शौनकः पप्रच्छ—"मृन्मयप्रतिमायाः पूजाविधिं कथय, येन सम्यगुपचारात् सर्वकामाः सिध्यन्ति?" तदा सूतः प्रत्युवाच—"साधु पृष्टं त्वया, यः सर्वार्थदः सदा, तत् शृणु, यद् दुःखं क्षिप्रं नाशयति। अयमुपचारः अकालमृत्युमपि निवारयति, कालमृत्युम् अपि विनाशयति; तत्क्षणात् पत्नीसुतधनधान्यलाभं च ददाति, द्विजश्रेष्ठ।