शिवपुराणम्

शास्त्रेषु “पात्र” इति शब्दस्य प्रयोगः तस्य पतनात् रक्षणात् कारणं विद्यते, दातारं च पापात् रक्षति, अतः “पात्र” इति कथ्यते। एवमेव, गायत्रीमन्त्रस्य जपकं पतनात् रक्षयतीति सा “गायत्री” इति प्रसिद्धा। यथा लोके धनाभावेनान्यस्य कार्ये दानं न क्रियते, तथा स्वयम् शुद्धः सन् यः परार्थं धनं ददाति, स एव शुद्धात्मा स्यात्, यज्ञेन च जनान् रक्षितुम् अर्हति। गायत्रीजपेन शुद्धः स ब्राह्मणः शुद्ध इति कथ्यते; अतः दाने, जपे, होमे, पूजायां सर्वकर्मणि च ब्राह्मणः दातुं रक्षितुं च योग्यः। तृप्त्यर्थं अन्नस्य पात्रम्, स्त्री वा पुरुषो वा, क्षुधितः एव। उत्तमं ब्राह्मणं सम्यक् समये आमन्त्र्य, तस्मै हितानि वाऽर्थानि काम्यानि च दातव्यानि। ये दानं कामेन ददति, ते पूर्णं फलम् आप्नुवन्ति; प्रश्नकाले दत्तं तु तस्य प्रयोजनानुसारं फलं ददाति। सेवकाय दत्तं तस्य पादगमनफलदं भवति; जन्मना ब्राह्मणाय, स चेद् दरिद्रः, दानं तु द्विजश्रेष्ठैः प्रशस्यते। लोके भोगाय दत्तं वित्तं दशवर्षाणि सुखदं भवति; वेदपारगाय ब्राह्मणाय दत्तं दशवर्षाणि स्वर्गे फलति। गायत्रीजपपराय दत्तं दशवर्षाणि सत्यलोके फलति; विष्णुभक्ताय दत्तं वैकुण्ठदं स्मृतम्। शिवभक्ताय दत्तं कैलासदं ज्ञातम्; एवं सर्वेऽपि स्वस्वलोके भोगार्थं दानं कामयन्ते। रविवासरे दशगुणं अन्नं ब्राह्मणाय ददतः, स दशवर्षाणि आरोग्यं प्राप्नोति। आदरः, आमन्त्रणम्, अभ्यञ्जनं, पादसेवा, वस्त्रदानं, गन्धानुलेपनं, घृतपिष्टादिसमर्पणं च – षड्रसयुक्तं भोजनं, शाकानि, ताम्बूलं, लघुस्थूलदानानि, नमस्कारः, प्रेषणं, दशगुणमन्नदानं च – एतानि यः करोति, स शुभफलम् आप्नोति। दश ब्राह्मणान् रविवासरे दशगुणेन अन्नेन तर्पयन्, शतवर्षाणि आरोग्यं लभते। सोमवारे चान्येषु च दिनेभ्यः तद्दानस्य फलं तद्दिनस्य पुण्यानुसारं ज्ञेयम्। सप्तसु दिनेषु प्रतिदिनं दशगुणमन्नं दश ब्राह्मणेभ्यो ददतः, स शतवर्षाणि आरोग्यं सुखं च लभते। एवं रविवासरे शताय ब्राह्मणेभ्यः ददतः, सहस्रवर्षाणि आरोग्यं शर्वलोके प्राप्नोति। सहस्राय ददतः, दशसहस्रवर्षाणि फलम्; सोमादिषु च अन्येषु दिनेषु बुद्धिमान् तद्विचारयेत्। गायत्रीशुद्धचित्तानां सहस्राणां रविवासरे भोजनं ददतः, सत्यलोके आरोग्यादिफलं लभते। दशसहस्राय ददतः, विष्णुलोकं प्राप्नोति; लक्षाय ददतः, रुद्रलोकं गच्छति। ज्ञानेच्छुकैः बालकेभ्यो ब्रह्मभावनया अन्नं दातव्यम्; पुत्रकामैः युवकेभ्यः विष्णुभावनया। वृद्धेभ्यः ज्ञानकामैः रुद्रभावनया; बुद्धिकामैः बालकस्त्रीभ्यः सरस्वतीभावनया। रमणीयाभ्यः स्त्रीभ्यः भोगकामैः लक्ष्मीभावनया; वृद्धाभ्यः स्त्रीभ्यः आत्मविद्येच्छुकैः पार्वतीभावनया अन्नं दातव्यम्। यत् तपसा, याच्ञया, आचार्यदक्षिणया वा प्राप्तं धनं शुद्धं स्मृतम्; तत् पूर्णफलदं भवति। शुद्धदानं मध्यमं, कृष्याद्युपार्जितं तु हीनम्। क्षत्रियवैश्यानां शौर्यवणिज्योपार्जितं श्रेष्ठम्; शूद्राणां सेवया प्राप्तं धनं श्रेष्ठं स्मृतम्। स्त्रीणां धर्मनिष्ठानां पितृपतिसम्प्राप्तं धनं, गवां चान्यदानं द्वादश्यां वसन्ते च यथाक्रमम्। वा, शुभकाले काम्यर्थं गवां, भूमेः, सुवर्णस्य, घृतस्य, वस्त्रस्य, धान्यगुडयोः दानं कर्तव्यम्। रजतं, लवणं, कूष्माण्डं, द्वादश कन्याः, गवश्च दातव्याः; गवां दाने क्षीरं गोमयं च दातव्यम्। धनधान्यदारिद्र्यपीडितानां क्लेशः क्षीरदानेन नश्यति; जलतैलाभावपीडितानां गोक्षीरजलदानेन क्लेशः निवर्तते। शरीररक्षणाय क्षीरदधिघृतानि दातव्यानि; एवं तेषां पुष्टिः ज्ञेयाः। भूमिदानं स्थैर्यार्थं भवति, इह च परत्र च; तिलदानं बलाय, मृत्युञ्जयाय स्मृतम्। सुवर्णं जठराग्निवृद्धये, तेजसे च; घृतं पुष्टिदं, वस्त्रं दीर्घायुष्करं स्मृतम्। धान्यं, अन्नं श्रीदं; गुडः मधुरपुष्टिदः; रजतं शुक्रवृद्धये, लवणं षड्रसस्य कारणम्। एते सर्वे सर्वसमृद्धये; कूष्माण्डः पुष्टिदः, सर्वभोगदः इहामुत्र च। कन्यादानं एकवारं कृत्वा जीवनपर्यन्तं भोगं ददाति; तथा वृक्षफलानि – कटफलाम्रबिल्वादीनि। कदलीफलानि, औषधिफलानि, माषमुद्गादीनि, शाकानि च यथाकालम्। ऋतौ ऋतौ शाकानि, मरिचसर्षपादि, तदानीन्तनानि फलानि च दातव्यानि। ज्ञानी सदा शब्दाद्युपभोगाय इन्द्रियाणां तृप्तिं दद्यात्, दिशां च देवतानां च तृप्तिं सम्यक् दद्यात्।