शिवपुराणम्

सप्तगङ्गासु सिन्धुः सरयू रेवाचैव श्रुता, ततो दशगुणं समुद्रतीरं, तस्मात् पर्वतशिखरं दशगुणं परं स्मृतम्। सर्वेषां तु स्थलानां मध्ये यत्र मनः प्रमोदं लभते, तत्रैव यज्ञदानादीनां पूर्णं फलम् अवगन्तव्यम्। युगानां क्रमशः कृतयुगे पूर्णं फलम्, त्रेतायां तु त्रीणि पादानि, द्वापरे तु अर्धम्, कलियुगे तु पादमात्रं, ततोऽपि न्यूनं ज्ञेयम्। शुद्धचित्तस्य शुद्धे पुण्ये दिने समं फलं भवति; तस्मात् सूर्यस्य संक्रान्तौ दशगुणं फलम् इति विद्वांसः जानन्ति। विषुवत्समये दशगुणं फलम्, अयनान्ते दशगुणं, मृगशिरःसंक्रान्तौ दशगुणं, चन्द्रग्रहणे दशगुणं स्मृतम्। ततः सर्वेषां कालेषु श्रेष्ठे सूर्यग्रहणकाले ज्ञेयं, यत्र सूर्यः, जगद्रूपः, विषेण पीड्यते, तेन रोगनाशनं भवति। तस्मात् तस्य विषशमाय स्नानदानजपादीनि कर्तव्यानि; स कालः विषशमनाय पुण्यदः स्मृतः। जन्मनक्षत्रे व्रतपर्यवसाने च स कालः सूर्यस्य रागवत् ज्ञेयः, महापुरुषसंगमे तु कोटिसूर्यग्रहणसमानं फलं स्मृतम्। ये तु तपस्विनः, ज्ञाननिष्ठाः, योगिनः, यतयश्च, ते पूजनीयाः, पापक्षयहेतवः स्मृताः। द्वाविंशतिलक्षगायत्रीजपसम्पन्नः ब्राह्मणः पात्रत्वेन पूर्णफलभोगदः कथ्यते। शास्त्रे ‘पात्र’ इति तस्य नाम यतः पतनात् रक्षति; दातारं च पापात् रक्षयति, तस्मात् पात्रमिति उच्यते। गायत्री अपि जपकर्तुः पतनात् रक्षयति, तस्मात् गायत्रीति नाम, यथा लोके धनहीनः परोपकारार्थं न ददाति। यः स्वयम् शुद्धः सन् परार्थं धनं ददाति, स एव शुद्धात्मा यज्ञेन जनरक्षणक्षमः। गायत्रीजपेन शुद्धः ब्राह्मणः शुद्धः इति कथ्यते; तस्मात् दाने, जपे, होमे, पूजायां, सर्वेषु कर्मसु च—ब्राह्मणः दानार्हः रक्षणार्हश्च। भोजनार्थं भूक्तिकामः स्त्री वा पुरुषो वा पात्रः; उत्तमं ब्राह्मणं समाहितं समये आमन्त्र्य, तस्मै उपदेशरूपं वाङ्मनः प्रियं दातव्यम्। इच्छया यद् दत्तं तत् पूर्णं फलं ददाति, प्रश्नानुसारं दत्तं तस्य प्रयोजनानुसारं फलं भवति। सेवकाय दत्तं तस्य पादप्राप्तिफलम्; जातमात्रे ब्राह्मणे दानं तु, सः यदि दरिद्रः, द्विजश्रेष्ठैः प्रशंस्यते। भोगार्थं दत्तं वित्तं दशवर्षाणि लाभदं भवति; वेदपारगाय ब्राह्मणे दत्तं स्वर्गे दशवर्षफलदं स्मृतम्। गायत्रीजपपराय दत्तं सत्यलोके दशवर्षफलदं, विष्णुभक्ताय ब्राह्मणे दत्तं वैकुण्ठप्रदं ज्ञेयम्। शिवभक्ताय दत्तं कैलासप्रदं स्मृतम्; एवमेकैकः स्वस्वलोकस्य भोगार्थं दानं वाञ्छति। रविवारे दशगुणं भोजनं ब्राह्मणाय दत्त्वा दशवर्षाणि आरोग्यं प्राप्नोति। महत्सम्मानं, आमन्त्रणं, अभ्यञ्जनं, पादसेवा, वस्त्रदानं, गन्धानुलेपनपूजा, घृतपिष्टान्नमधुरदानं, षड्रसभोज्यं, शाकं, ताम्बूलं, लघुमहद्दानं, नमस्कारं, अनुगमनं, दशगुणं पक्तभोजनं च—एतानि दत्त्वा। रविवारे दशगुणं भोजनं दशब्राह्मणानां दत्त्वा शतवर्षाणि आरोग्यं प्राप्नोति। सोमवासरादिषु अन्यदिने भोजनदानस्य फलं तद्दिनविशिष्टं लोकेऽस्मिन् परत्र च विज्ञेयम्। सप्तसु दिनेषु प्रतिदिनं दशगुणं भोजनं दशब्राह्मणानां दत्त्वा शतवर्षाणि आरोग्यं सुखं च लभते। एवं रविवारे शतब्राह्मणानां दानेन शर्वलोके सहस्रवर्षाणि आरोग्यं प्राप्नोति। सहस्रब्राह्मणदानेन दशसहस्रवर्षाणि; एवं सोमादिदिनेषु बुद्धिमन्तः विज्ञेयम्। रविवारे सहस्राणां गायत्रीशुद्धचित्तानां भोजनदानेन सत्यलोके आरोग्यादिफलम्। दशसहस्रब्राह्मणभोजनदानेन विष्णुलोकप्राप्तिः; लक्षब्राह्मणभोजनदानेन रुद्रलोकप्राप्तिः। विद्येच्छां ये कर्तुमिच्छन्ति, ते बालकाय ब्रह्मभावनया भोजनं दद्यु:; पुत्रार्थिनः युवानां विष्णुभावनया। प्राज्ञान्वेषिणः वृद्धेभ्यः रुद्रभावनया दद्यु:; बुद्धिकामाः बालकानां स्त्रीणां च सरस्वतीभावनया। कामिनः युवतीभ्यः लक्ष्मीभावनया भोजनं दद्यु:; आत्मलब्धुकामाः वृद्धायाः पार्वतीभावनया। तपसा, भिक्षया, दक्षिणया च यत् प्राप्तं धनं, तत् शुद्धं कथ्यते; तेन पूर्णं फलं लभ्यते। शुद्धदानं मध्यमं, कृषिवाणिज्यसम्पन्नं तु हीनं स्मृतम्। क्षत्रियवैश्यानां शौर्यवाणिज्यसम्पन्नं श्रेष्ठं; शूद्राणां सेवया प्राप्तं श्रेष्ठं। धर्मनिष्ठानां स्त्रीणां पितृपतिसंप्राप्तं धनं, द्वादश्यां वसन्तमासयोः गोदानादिदानं क्रमशः। वा, शुभकाले कामाभिलाषिणा एकत्र गोभूमिहिरण्यघृतवस्त्रधान्यगुडदानानि कर्तव्यानि। रजतं लवणं कुम्भः द्वादश कन्याः, गावश्च; गोदानस्य लाभाय क्षीरगोमययोः दानं अपि कर्तव्यम्। एवं शास्त्रवचनानुसारं पुण्येषु स्थलेषु, पुण्यकालेषु, शुद्धेन चित्तेन, शुद्धेन वित्तेन, पात्रेभ्यः दानं कृत्वा, मनुष्यः सर्वलोकान्, आरोग्यं, सुखं, च पुण्यफलं प्राप्नोति।