शिवपुराणम्

तस्मात् सर्वकामानां सिद्धये देवानां पूजनं विधेयम्—ब्राह्मणानां वेदमन्त्रैः, अन्येषां तन्त्रकृत्येन च। यथाशक्ति सर्वैः सदा सप्तसु दिवसेषु शुभफलकामिभिः पूजनं कर्तव्यम्। दरिद्रैः तपसा देवपूजनं, धनाढ्यैः धनदानेन च कार्यम्; श्रद्धया पुनः स धर्मः सम्यक् आचरितव्यः। पुनः, विविधान् भोगान् अनुभूय, जीवः पुनर्जन्मनि छायां, जलं, ब्रह्मनिष्ठां, पुण्यसञ्चयं च लभते। यो धनसम्पन्नः, सदा तेनैव भोगसाधनाय यत्नं कुर्यात्; शुभाशुभकर्मणां पुण्येन च कालेन ज्ञानलाभः सिध्यति। द्विजश्रेष्ठाः, यः कश्चिद् एष अध्यायः पठति, शृणोति, वा श्रोतुं सहायं करोति, स यज्ञफलं लभते। अथ सौनकः पृष्टवान्—“सूत, सर्वज्ञ, देशानां क्रमशः वर्णनं कुरु, यज्ञादिषु तुल्यफलदायकं शुद्धगृहं च कथय।” ततः दशगुणं गोकुलं गृहात् श्रेष्ठं मन्यते; तस्यापि दशगुणं तीरे जलाशयस्य; तस्यापि दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूले। ततः दशगुणं देवालयं विहितम्; तस्यापि दशगुणं तीर्थतीरे; तस्यापि दशगुणं नदीतीरे या स्वयं तीर्थरूपा। ततः सप्तगङ्गातीरे दशगुणं फलम्; सप्तगङ्गाः—गङ्गा, गोदावरी, कावेरी, ताम्रपर्णी, सिन्धुः, सरयूः, रेवातीति प्रसिद्धाः। तस्यापि दशगुणं सागरतीरे, ततोऽपि दशगुणं पर्वताग्रे। सर्वेषां मध्ये, यत्र मनः प्रमोदं लभते, तत् स्थानं श्रेष्ठं ज्ञेयम्; तत्र हि यज्ञदानादीनां पूर्णं फलं स्यात्। कृतयुगे पूर्णं फलं, त्रेतायां तु पादत्रयं, द्वापरे पादद्वयं, कलौ पादैकं, तस्मादूर्ध्वं च ततः अपि न्यूनम्। शुद्धचित्तस्य शुद्धदिने समफलप्राप्तिः स्मृता; तस्मात् सौरसङ्क्रमणे दशगुणं फलं विज्ञेयम्। विषुवे दशगुणं, अयनसङ्क्रान्तौ दशगुणं, मृगशीर्षसङ्क्रमे दशगुणं, चान्द्रग्रहणे दशगुणं फलं स्मृतम्। ततः, सौरग्रहणसमये—यः सर्वकालेषु श्रेष्ठः—सूर्यः विषरूपेण पीड्यते, तेन व्याधिनाशः स्यात्। अतः तस्मिन् विषशान्त्यर्थं स्नानं, दानं, जपं च कार्यम्; स कालः पुण्यदायकः स्मृतः। जन्मनक्षत्रे व्रतसमाप्तौ च सौररागवत् फलं; महापुरुषसङ्गे तु कोटिसूर्यग्रहणसमं फलं ज्ञेयम्। तपस्विनः, ज्ञाननिष्ठाः, योगिनः, संन्यासिनश्च—एते पूज्याः, पापनाशहेतवः। द्विचत्वारिंशलक्षजपयुक्तः गायत्र्याः ब्राह्मणः पात्रत्वेन परिपूर्णफलदायकः। ‘पात्र’शब्दः शास्त्रे पतनात् रक्षतीति; दातारं पापात् रक्षतीति च। जपकं पतनात् रक्षतीति ‘गायत्री’ इति कथ्यते; यथा अल्पधनः स्वार्थाय न ददाति। यः स्वच्छः सन्, अन्यस्यार्थे लोके धनं ददाति, स एव विशुद्धात्मा, यज्ञेन नृणां रक्षकः। गायत्रीजपेन विशुद्धः ब्राह्मणः ‘शुद्ध’ इति कथ्यते; तस्मात् दाने, जपे, होमे, पूजने, सर्वकर्मणि च ब्राह्मणः दानाय योग्यः, रक्षणाय च। अन्नदानस्य पात्रं क्षुधितः, सत्री वा पुरुषो वा। सम्यक् आहिते, समये समाहिते ब्राह्मणे, उपदेशरूपं वाञ्छितं वाक्यं वा अर्थं दातव्यम्। काम्यदाने पूर्णं फलं ज्ञेयम्; प्रश्नोत्तरदाने तदर्थानुसारं फलं। सेवकाय दत्तं तस्य पादप्राप्तिफलदायकम्; जात्या ब्राह्मणाय दरिद्राय दानं द्विजश्रेष्ठैः प्रशस्यते। भोगार्थं दत्तं दशवर्षाणि सुखदं, वेदपारगाय ब्राह्मणाय दत्तं स्वर्गे दशवर्षाणि। गायत्रीजपिनां सत्यलोके दशवर्षाणि, विष्णुभक्त ब्राह्मणाय दत्तं वैकुण्ठदायकम्। शिवभक्त ब्राह्मणाय दत्तं कैलासदायकम्; एवं स्वस्वलोकानन्दाय दानं सर्वैः काम्यते। यः पुरुषः रविवासरे दशगुणं ब्राह्मणाय अन्नं ददाति, स दशवर्षपर्यन्तं आरोग्यं भुङ्क्ते। महत्सत्कारः, आमन्त्रणम्, अभ्यञ्जनम्, पादसेवा, वस्त्रदानम्, गन्धादिपूजनम्, घृतपिष्टमधुरादिदानं, षड्रसयुतं भोजनम्, शाकम्, ताम्बूलम्, लघुमहत् दानम्, नमस्कारः, सपर्याय समर्पणम्, दशगुणं पक्तदानेन च। रविवासरे दश ब्राह्मणानां प्रति दशगुणं अन्नदानेन, पुरुषः शतवर्षपर्यन्तं आरोग्यं भुङ्क्ते। सोमादिषु दिवसेषु अन्नदानस्य फलं तद्दिनविशिष्टं लोकेऽस्मिन्परे च। सप्तसु दिवसेषु दश ब्राह्मणानां प्रति दशगुणं अन्नदानेन शतवर्षपर्यन्तं आरोग्यादिफलं लभते। एवं रविवासरे शतब्राह्मणदानेन सहस्रवर्षपर्यन्तं शर्वलोके आरोग्यं भुङ्क्ते। सहस्रब्राह्मणदानेन दशसहस्रवर्षपर्यन्तं, सोमादिषु च तथा ज्ञेयम्। रविवासरे गायत्रीविशुद्धचित्तानां सहस्राणां प्रति अन्नदानेन, सत्यलोके आरोग्यादिफलभोगः स्यात्। एवमेतत्, यथाक्रमं शास्त्रे निर्दिष्टं, यः श्रद्धया पूजां, दानं, जपं च आचरति, स महत् पुण्यं प्राप्नोति, इति।