शिवपुराणम्

बुधवासरे, विवेकिनः दध्यान्नेन विष्णुं यथायोग्यं पूजयन्ति। तेन पुत्रमित्रपत्नीप्रभृतिषु सर्वदा वृद्धिः भवति। दीर्घायुः इच्छन्तः, गुरुवासरे, देवतानां बलप्राप्त्यर्थं यज्ञोपवीतवस्त्रक्षीरघृतैः पूजनं कुर्युः। भोगार्थं शुक्रवासरे, मनः संयम्य देवतानां पूजनं कृत्वा, षड्रसयुक्तं भोजनं ब्राह्मणानां तुष्ट्यर्थं दद्यात्। स्त्रीणां तुष्ट्यर्थं शुभवस्त्रादिकं दद्यात्; अकालमृत्युनिवारणाय शनिवासरे, विवेकिनः रुद्रादीन् पूजयन्ति। तिलैः होमं कृत्वा, तिलदानं तिलान्नेन भोज्यं च दत्त्वा, एवं देवतानां पूजनं स्वास्थ्यादिफलप्राप्त्यर्थं कुर्यात्। नित्यपूजायां विशेषपूजायां स्नाने दाने जपहोमे ब्राह्मणतुष्ट्यर्थं च, तिथिनक्षत्रयोगे, प्रत्येकदेवतापूजायां, सप्ताहदिनेषु, सर्वज्ञः विश्वेश्वरः प्रत्येकरूपेण सर्वेषां स्थानकालप्राप्तानुसारं स्वास्थ्यादिफलानि ददाति। पदार्थश्रद्धाचरनानुसारं, श्रेष्ठानुक्रमेण, देवः स्वास्थ्यादिफलानि ददाति। शुभारम्भे, अशुभसमाप्तौ, जन्मनक्षत्रे गृहे, गृहस्थः आदित्यादिग्रहान् स्वास्थ्यसमृद्ध्यर्थं पूजयेत्। अतः देवपूजा सर्वकामफलप्रदायिनी; ब्राह्मणानां वेदमन्त्रैः, अन्येषां तन्त्रविधिना। यथाशक्ति, सर्वसप्तदिनेषु, शुभफलाकाङ्क्षिभिः सदा कर्तव्या। दरिद्राः तपसा देवतानां पूजनं कुर्वन्ति, धनाढ्याः धनैः; श्रद्धया धर्मं समाचरेत्। पुनः, विविधान् भोगान् उपभूय, पृथिव्यां जन्म लभते, छाया, जलं, ब्रह्मनिष्ठा, पुण्यसञ्चयः च प्राप्यते। यो धनाढ्यः, सदा तद्भोगसिद्ध्यर्थं युञ्जीत; यथाकालं, शुभाशुभकर्मणां पुण्येन ज्ञानं लभ्यते। द्विजश्रेष्ठ, यः एतत् अध्यायं शृणोति वा पठति वा श्रवणसाहाय्यं करोति, स देवयज्ञफलम् आप्नोति। ततः, शौनकाद्याः सूतं पृष्टवन्तः—"सर्वज्ञ, क्षेत्रादिकं क्रमशः कथय; देवयज्ञादिषु तुल्यफलं दातुं शुद्धगृहं च।" तदनन्तरं, गोशाला दशगुणा श्रेष्ठा; तदतः तीरे दशगुणं श्रेष्ठं; ततः बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलं दशगुणं श्रेष्ठं। ततः देवालयं दशगुणं श्रेष्ठं; ततः पुण्यतीरतीरं दशगुणं; ततः पुण्यतीरस्वरूपनदीतीरं दशगुणं। सप्तगङ्गातीरे दशगुणं; सप्तगङ्गाः गङ्गा, गोदावरी, कावेरी, ताम्रपर्णी, सिन्धु, सरयू, रेवा। ततः समुद्रतीरं दशगुणं, ततः पर्वतशिखरं दशगुणं श्रेष्ठम्। सर्वेषु, यत्र मनः प्रीतिं लभते, तद्वै श्रेष्ठं; तत्र यज्ञदानादीनां पूर्णफलम् ज्ञेयम्। कृतयुगे पूर्णफलम्, त्रेतायुगे त्र्यंशं स्मृतम्, द्वापरे अर्धम्, कलौ चतुर्थांशं, तद्व्यपि चतुर्थांशात् न्यूनम्। शुद्धचित्तस्य शुद्धशुभदिनं तुल्यफलप्रदं ज्ञेयम्; सूर्यसंक्रान्तौ दशगुणं फलम्। विषुवे दशगुणं, उत्तरायणदक्षिणायने दशगुणं, मृगशीर्षप्रवेशे दशगुणं, चन्द्रग्रहणे दशगुणं। ततः, सर्वेषु श्रेष्ठं सूर्यग्रहणकालः; तत्र सूर्यः विश्वरूपः विषग्रस्तः स्मृतः, रोगनाशकः। अतः, विषशमर्थं स्नानदानजपं कुर्यात्; तस्मिन्काले पुण्यप्रदं स्मृतम्। जन्मनक्षत्रे, व्रान्ते, सूर्यरागवत्; महापुरुषसन्निधिः कोटिसूर्यग्रहणफलसमः। तपस्विनः, ज्ञाननिष्ठा, योगिनः, यतयः—एते पात्रीभूताः, पापनाशहेतवः। ब्राह्मणः यः चतुर्विंशतिलक्षजपं गायत्र्याः कृतवान्, स पूर्णफलभोगदायकः। पतनात् रक्षणात् 'पात्र'शब्दः शास्त्रे प्रयुज्यते; दातारं पापात् रक्षयति, अतः 'पात्र' इति। जपकर्तारं पतनात् रक्षयति, अतः 'गायत्री' इति। यथा धनहीनः परार्थं न ददाति; यः शुद्धः स्वधनं परार्थं ददाति, स शुद्धात्मा, यज्ञेन नरान् रक्षितुं योग्यः। गायत्रीजपेन शुद्धः ब्राह्मणः शुद्धः इति कथ्यते; अतः दाने, जपे, होमे, पूजायां, सर्वकर्मसु। ब्राह्मणः दानाय रक्षणाय योग्यः; क्षुधितः स्त्री वा पुरुषः अन्नपात्रः। उत्तमब्राह्मणं, यः समये समाहितः, आमन्त्र्य, तस्मै उपदेशात्मकं इच्छितं वाक्यं वा अर्थं दद्यात्। इच्छया दत्तं पूर्णफलदायकम्; प्रश्नोत्तरं दत्तं तस्यार्थानुसारं फलम्। सेवकाय दत्तं तस्य पादप्राप्तिफलम्; जातिमात्रब्राह्मणाय दानं, यदि स दरिद्रः, द्विजश्रेष्ठैः प्रशंसितम्। भोगार्थं दत्तं दशवर्षफलम्; वेदविद्ब्राह्मणाय दत्तं स्वर्गे दशवर्षफलम्। गायत्रीजपपराय दत्तं सत्यलोकदशवर्षफलम्; विष्णुभक्तब्राह्मणाय दत्तं वैकुण्ठफलम् इति।