शिवपुराणम्

सर्वेऽपि लोकाः स्वास्थ्यं, समृद्धिं, रोगशमनं, पुष्टिं, दीर्घायुष्यम्, भोगं, मृत्युनिवारणं च क्रमशः लभन्ति। सप्ताहस्य प्रत्येक दिवसे यथाक्रमं देवपूजनस्य फलं प्राप्तं स्यात्, विशेषतः देवतार्पणेन। शिवः सर्वदेवतार्चनस्य अपि फलप्रदानकर्ता इति प्रसिद्धम्। देवतृप्त्यर्थं पञ्चविधं पूजनं विधीयते—तत् तेषां मन्त्रपाठः, होमः, दानं, तपश्च। पूजनं भूमिकूटे, प्रतिमायाम्, अग्नौ, ब्राह्मणरूपेण वा षोडशोपचारैः विधेयम्। पूर्वोक्तस्य अभावे, अनन्तरं, उत्तरोत्तरं श्रेष्ठं, विशेषतः नेत्ररोग, शिरोरोग, कुष्ठशमनाय। सूर्यपूजनानन्तरं ब्राह्मणभोजनं कर्तव्यम्—एकदिनं, मासं, वर्षं, त्रिवर्षं वा। आरभ्यते कर्म, यथा रोगादिकं, तस्य नाशः मन्त्रपाठादिभिः, इष्टदेवतायाः पूजनाद्यैः; सप्ताहस्य दिवसेषु विधिपूर्वकं फलं ज्ञायते। पापशमनाय सप्ताहारम्भे सूर्यादिदेवताभ्यः, विशिष्टब्राह्मणभ्यः च हविर्दानम्। सोमवासरे लक्ष्म्यादिदेवताभ्यः समृद्ध्यर्थं पूजनं, तदनन्तरं ब्राह्मणभ्यः सस्नुषाभ्यः घृतशालिर्योजनम्। मंगलवासरे काल्यादिदेवताभ्यः रोगशमनाय पूजनं, तदनन्तरं ब्राह्मणभ्यः माष, मूंग, शालि भोज्यदानम्। बुधवासरे विष्णुपूजनं दधिशालिना, तेन पुत्र, मित्र, पत्नी, आदि वृद्धिः। गुरुवार्यां दीर्घायुष्यमिच्छन् देवपूजनं सूत्र, वस्त्र, क्षीर, घृतैः कर्तव्यम्। शुक्रवासरे भोगार्थं देवपूजनं ध्यानपूर्वकं, षड्रसयुक्तं अन्नं ब्राह्मणत्रिप्त्यर्थं दातव्यम्। स्त्रीसंतुष्ट्यर्थं शुभवस्त्रादि दानम्, अकालमृत्युनिवारणाय शनिवासरे रुद्रादिपूजनं। तिलहोम, तिलदान, तिलान्नभोजनं देवपूजनं कृत्वा स्वास्थ्यादिफलप्राप्तिः। नित्यदेवपूजने, विशेषपूजने, स्नाने, दाने, मन्त्रपाठे, होमे, ब्राह्मणत्रिप्त्यर्थं—सर्वत्र। तिथिनक्षत्रसंधौ, प्रत्येकदेवतापूजने, सप्ताहदिवसेषु, सर्वज्ञः विश्वेश्वरः। प्रत्येक रूपेण, स्थानकालानुसारं, पात्रानुसारं, स्वास्थ्यादिफलप्रदानं करोति। द्रव्य, श्रद्धा, आचार, श्रेष्ठतानुक्रमेण देवः स्वास्थ्यादिफलप्रदानकर्ता। शुभारम्भे, अशुभसमाप्तौ, जन्मनक्षत्रे गृहे, गृहस्थः सूर्यादिग्रहपूजनं स्वास्थ्यसमृद्ध्यर्थं कुर्यात्। अतः देवपूजनं सर्वकामफलदं, ब्राह्मणानां वेदमन्त्रैः, अन्येषां तन्त्रविधिभिः। स्वशक्त्या, सप्ताहस्य सर्वदिवसेषु, शुभफलकामैः सततं कर्तव्यम्। दरिद्रः तपसा देवपूजनं कुर्यात्, धन्यः धनैः; श्रद्धया धर्मपालनं। पुनः, विविधभोगान् भुक्त्वा, पृथिव्यां जन्म लभते, छाया, जल, ब्रह्मस्थितिः, पुण्यसंचयः च। धनवान् भोगलाभाय धनं योजयेत्; शुभाशुभकर्मणां पुण्येन, समये ज्ञानप्राप्तिः। द्विजश्रेष्ठ, यः अस्य अध्यायस्य श्रवणं, पाठं, श्रवणसाहाय्यं वा करोति, स देवयज्ञफलं लभते। ततः, शौनकाद्यः सूतम् पृष्टवन्तः—प्रदेशादीन्, शुद्धगृहं, यत्र देवतार्पणादि समफलम्, क्रमशः कथय। तदनन्तरं, गोशाला दशगुणा श्रेष्ठा; तदनन्तरं जलतीरः दशगुणः; तदनन्तरं बिल्व, तुलसी, अश्वत्थमूलं दशगुणम्। ततः, देवालयः दशगुणः; तीर्थतीरः दशगुणः; नदीतीरं, यः स्वयं तीर्थं, दशगुणः। सप्तगंगातीरे दशगुणः; सप्तगंगा—गंगा, गोदावरी, कावेरी, ताम्रपर्णी, सिन्धु, सरयू, रेवाः। ततः, समुद्रतीरः दशगुणः; ततः पर्वतशिखरः दशगुणः। सर्वेभ्यः श्रेष्ठं तद् स्थलम्, यत्र मनः प्रसन्नं भवति; तत्र यज्ञ, दानाद्यः पूर्णफलप्राप्तिः। कृतयुगे पूर्णं फलं, त्रेतायां त्र्यंशम्, द्वापरे अर्धम्, कलौ चतुर्थांशं, तदपि न्यूनम्। शुद्धचित्तस्य, शुद्धशुभदिवसः समफलप्रदाता; सूर्यगत्यां दशगुणं फलं। विषुवे, अयनान्ते, मृगशीर्षप्रवेशे, चन्द्रग्रहणे दशगुणं फलं। ततः, सूर्यग्रहणं सर्वश्रेष्ठकालः; सूर्यः जगद्वपुः विषग्रस्तः, तेन रोगशमनम्। तस्मात्, विषशमनाय स्नान, दान, मन्त्रपाठः कर्तव्यम्; तस्मिन् काले पुण्यप्राप्तिः। जन्मनक्षत्रे, व्रतसमाप्तौ, सूर्यरागवत् फलं; महात्मसंयोगः कोटिसूर्यग्रहणसमः। तपस्वी, ज्ञाननिष्ठ, योगी, संन्यासी—पात्रत्वेन पूज्यः, पापनाशहेतुः। ब्राह्मणः, यः गायत्रीमन्त्रस्य चतुर्विंशलक्षजपं कृतवान्, स पूर्णफलभोगप्रदाता, पूज्यः। एवं शास्त्रवचनानुसारं, सप्ताहदिवसेषु, विविधस्थलेषु, विविधकालेषु, श्रद्धया, शक्त्या, विधिना, देवपूजनं कृत्वा, मनुष्यः सर्वकामफलानि, पुण्यं, स्वास्थ्यं, दीर्घायुष्यम्, समृद्धिं च लभते।