शिवपुराणम्

शृणुत, श्रद्धया समन्विताः, मासिकं यदेतद् नित्यं विधेयकर्म, तदग्निहीनं न विहितम्; किन्तु देवपूजनस्याग्निहीनस्य विधानं शृणुत। सृष्ट्यादौ सर्वज्ञः करुणासिन्धुर्महादेवः सर्वलोकानां हितार्थं स्वयमेव वारान् व्यधात्। स जगद्वैद्यः सर्वरोगनिवारकः, सर्वौषधीनां मूर्तिमान्, प्रारम्भे स्वदिवसं स्वास्थ्यदायकं न्यधात्। ततः स्वमायायाः श्रीवृद्ध्यर्थं दिवसं च वरदं च कृतवान्; तदनन्तरं जन्मनः, आपदुद्धरणस्य च, कुमारस्य दिवसं न्यधात्। आलस्यापद्विनाशाय च भगवानेकं दिवसं व्यधात्; तथैव लोकक्षेमकाम्यया विष्णोः, रक्षार्थं, दिवसं स्थापयामास। पोषणरक्षणार्थं च दिवसं न्यधात्; दीर्घायुषः प्रदातारमपि दिवसं चकार। जगदायुषः सिद्ध्यर्थं ब्रह्मणः, त्रैलोक्यस्य स्रष्टुः, दिवसं न्यधात्। त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं, पुण्यपापस्य च प्रतिष्ठायां, तदनन्तरं तयोः प्रतिनिधिभ्यां—इन्द्राय यमाय च—दिवसं कृतवान्। भोगार्थं, मृत्युनिवारणाय, लोकानां च, दिवसं न्यधात्; आदित्यादीनां स्वरूपाणि, सुखदुःखनिदर्शकानि, अपि च स्थापितानि। एवं दिवसाधिपतीन् पूर्वं स्थापयित्वा, तान् तेजोमण्डले स्थितान्, तेषां तेषां दिवसे तेषां पूजनं तदनुगुणं फलप्रदं भवति। स्वास्थ्यं, श्रीः, व्याधिशमनं, पोषणं, दीर्घायुश्च, भोगः, मृत्युनाशनं—एतानि क्रमेण लभ्यन्ते। दिवसफलानि देवतोषेण विशेषतः लभ्यन्ते; शिवः सर्वदेवताराधनस्यापि फलप्रदाता भवति। देवतुष्ट्यर्थं पञ्चविधं पूजनं विधीयते—स्वीयमन्त्रपाठः, होमः, दानं, तपश्च। कर्दमशैले, प्रतिमायाम्, वह्नौ, ब्राह्मणरूपे वा—एतेषु षोडशोपचारैः पूजनं कर्तव्यम्। पूर्वस्याभावे परं गृह्यते, प्रतिपदं श्रेष्ठतरं; विशेषतः नेत्ररोग, शिरोरोग, कुष्ठशमनाय च। सूर्यपूजनानन्तरं ब्राह्मणान् भोजयेत्; ततः दिवसं, मासं, संवत्सरं, त्रिवर्षं वा। आरब्धकर्म, यथा रोगादिकम्, जपाद्यनुष्ठानेन च, इष्टदेवतायाः कृते, नश्यति; इति विवेकिनः वारव्रतस्य फलं जानन्ति। विशेषतः पापशमनाय, सप्ताहस्य आदौ दिवसे, सूर्याय, देवताभ्यश्च, विशिष्टब्राह्मणेभ्यश्च, हविर्दानं कर्तव्यम्। सोमवारे लक्ष्म्यादिदेवतानां श्रीवृद्ध्यर्थं पूजनं कर्तव्यम्; सस्नुषाभ्यः ब्राह्मणान् घृतशाल्यन्नेन भोजयेत्। मङ्गलवारे काल्यादिदेवतानां व्याधिशमनाय पूजनं कर्तव्यम्; ब्राह्मणान् माषमुद्गशाल्यन्नेन तर्पयेत्। बुधवारे विष्णोः पूजनं दधिशाल्यन्नेन कर्तव्यम्; तेन पुत्रमित्रभार्यादिवृद्धिः सदा भवति। गुरुवारे दीर्घायुषः काम्यया, देवतानां बलप्राप्त्यर्थं, यज्ञोपवीतवस्त्रक्षीरघृतैः पूजनं कर्तव्यम्। शुक्रवारे भोगार्थं, एकाग्रचित्तेन देवतानां पूजनं, षड्रसन्युक्तान्नदानं ब्राह्मणतुष्ट्यर्थं कर्तव्यम्। स्त्रीणां तुष्ट्यर्थं, शुभवस्त्रादिदानं कर्तव्यम्; शनिवारे अकालमृत्युनिवारणाय, रुद्रादीनां पूजनं विवेकिना कर्तव्यम्। तिलहोम, तिलदान, तिलान्नभोजनैः पूजनं कृत्वा, स्वास्थ्यादिफलानि लभ्यन्ते। नित्यदेवपूजायां, विशेषपूजायां, स्नाने, दाने, जपे, होमे, ब्राह्मणतर्पणे च, तिथिनक्षत्रयोगे, तस्य तस्य देवतायाः पूजायां, वारपूजायां च, सर्वज्ञः विश्वनाथः, यथास्थानकालपात्रं, यथाफलम्, सर्वेभ्यः स्वास्थ्यादिफलानि ददाति। द्रव्यश्रद्धाचारानुसारं, श्रेष्ठतानुक्रमेण च, देवता स्वास्थ्यादिफलप्रदा भवति। शुभारम्भे, अशुभान्ते, जन्मनक्षत्रे गृहे, गृही सूर्यादिग्रहान् स्वास्थ्यश्रीकाम्यया पूजयेत्। अतः देवपूजनं सर्वकामफलदं भवति—ब्राह्मणानां वैदिकमन्त्रैः, अन्येषां तन्त्रविधिना वा। शक्त्या यथाशक्ति सदा, सप्तसु वारेषु, शुभफलकामैः कर्तव्यम्। दरिद्रः तपसा पूजयेत्, धनवान् धनैः; श्रद्धया धर्ममेतदाचरेत्। पुनः, विविधान् भोगान् अनुभूय, पृथिव्यां जायते; छायाजलप्राप्तिः, ब्रह्मनिष्ठा, पुण्यसञ्चयश्च लभ्यते। धनवाञ्छ्रेयःसाधनाय धनं युञ्जीत; शुभाशुभकर्मणां फलात् कालेन ज्ञानं लभ्यते। योऽयं अध्यायं शृणोति, पठति, श्रोतृसहायः वा भवति, स देवयज्ञफलं प्राप्नोति। एवं शौनकादयः सूतम् अपृच्छन्—"हे सर्वज्ञ! क्रमेण देशादीन्, तथा शुद्धगृहं, यत्र देवयज्ञादिके समफलप्राप्तिः स्यात्, तद्वद।" ततो दशगुणं गोशाला, तस्य दशगुणं तीर्थतीरं, तस्य दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलं ज्ञेयम्। ततः दशगुणं देवालयं, तस्य दशगुणं तीर्थतीरं, तस्य दशगुणं नदीतीरं यत् स्वयमेव तीर्थरूपम्। सप्तगङ्गातीरे दशगुणमपि; सप्तगङ्गाः—गङ्गा, गोदावरी, कावेरी, ताम्रपर्णी च—एताः। एवं धर्मस्य माहात्म्यं, पूजनस्य विधानं, तीर्थानां च महत्त्वं, पुरा महर्षिभिः संप्रोक्तम्।