शिवपुराणम्

तत्र तिष्ठन्तः तान् मुनीन् कुशलम् अपृच्छ्य, पद्मासनः भगवान् उवाच—“यूयं यथावृत्तं मम विज्ञातम्; स्वयम् एव वातुः अस्माकं समीपं आख्यातवान्।” ततः देवानाम् ईशः पप्रच्छ—“वायौ अन्तर्धाने कृतम् अनन्तरं यूयम् किं चकार?” इति। तदा मुनयः स्नानसंध्यादिकं समाप्य प्रत्युवाचुः। ते कथयामासुः—गङ्गायाः पुण्यतीर्थानि, वाराणस्याः यात्रां, तत्र देवेश्वरैः प्रतिष्ठितलिङ्गदर्शनं च। अपि च, अविमुक्तेश्वरलिङ्गस्य एकवारं यथाविधि पूजनं, तत्रैव आकाशे महतीं ज्योतिर्मयं रूपं साक्षात् दृष्टवन्तः इति। तत्रैव मुनीनां लयान्, तस्यां ज्योतिषि लीनतां, स्वयम् अनुभूतसत्त्वस्वरूपज्ञानं च तत्त्वतः अवोचन्। पुनः पुनः प्रणम्य, मुनयः सर्वं विस्तारतः तस्मै निवेदयामासुः। श्रुत्वा तदाख्यानं, विश्वकर्मा चतुर्मुखः सम्यक् शृण्वन् आसीत्। सः स्वल्पं शिरः कम्पयन्, गंभीरया वाचा प्रोवाच—“यूयं सर्वे परमार्थसिद्धिं समासादितुम् उपस्थिताः। दीर्घकालं यज्ञेनेश्वरः पूजितः; सः अबुध्यत कृपां दातुम्, युष्माकं कर्मणां फलम् इति स्पष्टीकृतम्। यत् वाराणस्यां आकाशे दीप्तिमन्तं लिङ्गं दृष्टवन्तः, तत् एव परमं दिव्यम् महेश्वरस्य प्रकाशस्वरूपम्। तत्र वेदव्रतपाशुपतव्रतपरायणाः मुनयः लीनाः, मुक्ताः, निश्चलाः, निष्पापाः अभवन्। एवं भवद्भ्यः अपि शीघ्रमेव मोक्षः सुलभः; यद् युष्माभिः दृष्टं तस्यैव अर्थः सः। अद्य युष्माकं नियतकालः प्राप्तः; शीघ्रं दक्षिणस्यां मेरुशिखर्यां गच्छत, या देवैः पूजिता। तत्र मम आत्मजः सनत्कुमारः, महर्षिः, नन्दिनः प्रत्यक्षागमनस्य प्रतीक्षां कुर्वन् उपवसितः। पुरा अपि सनत्कुमारः, परमेश्वरं दृष्ट्वा अपि, सर्वयोगिनां स्वामित्वाभिमानेन, अविद्यया, यथोचितं सत्कारं न अकरोत्। न च उत्तिष्ठन, न च अभिवाद्य, निर्भयः, अहङ्कारयुक्तः आसीत्; तस्मात् अपराधात् नन्दिः क्रुद्धः तम् उष्ट्ररूपेण व्यनयत्। दीर्घकालं तस्य कारणेन शोचन् अहम् ईश्वरं, देवीम्, नन्दिं च सम्यक् प्रार्थयामास। महता प्रयत्नेन तस्य उष्ट्ररूपं निवृत्तम्, सनत्कुमारः पुनः स्वकियं कुमारावस्थां प्राप्नोत्। तदा महादेवः सस्मितम् गणेश्वरं प्रति अवदत्—“माम् अवमान्य, मुनिना अहङ्कारात् एव एवं कृतम्। तस्मात् त्वम् एव तस्य मम तत्त्वं प्रकाशय; सः ब्रह्मणः ज्येष्ठः पुत्रः अपि, मोहवशात् माम् न स्मरति। अहम् एव तम् तव शिष्यत्वे दत्तवान्, त्वया ज्ञानदीक्षां प्राप्स्यति; सः अपि धर्मस्य अधिपतित्वं तव करिष्यति।” एवं उक्त्वा, सर्वभूताधिपः प्रभाते शिरसा आज्ञां स्वीकृतवान्। एवं सनत्कुमारः अपि मम निर्देशेन मेरौ कठिनं तपः कुर्वन् नन्दिप्रसादस्यार्थं स्थितः। तं गजमुखस्य द्रष्टव्यत्वात् पूर्वं एव यूयं द्रष्टुम् अर्हथ; शीघ्रं नन्दिः तत्रागमिष्यति तस्य प्रसादाय। एवं योगिनां प्रभुणा त्वरया उपदिष्टाः, मुनयः दक्षिणमेरुशिखरं कुमारपर्वतम् उपाजग्मुः। तत्र स्कन्दसरः नाम सरोवरम् आसीत्, यद् समुद्रसमानम्, अमृतस्वादु शीतलनिर्मलजलयुक्तम्, गभीरं शाद्वलं च। सर्वतः स्फटिकशिलासमुच्चयैः परिवेष्टितम्, सर्वदिक् पुष्पितपुष्पैः आवृततीरम्। शैवालैः, नीलोत्पलैः, रक्तपद्मैः, सितकुमुदैः, तारा इव राजमानैः, मेघाभैः तरङ्गैः, नभः इव भूमौ अवतीर्णम् इव आसीत्। सुन्दराणि अवरोहणप्रवेशस्थानानि, नीलशिलापट्टिकाभिः निर्मितानि, सर्वदिक् शोभमानसोपानमार्गाणि तत्र दृश्यन्ते। ये तत्र निमग्नाः, उद्गताः, स्नात्वा, शुक्लयज्ञोपवीतानि, शुभ्रवस्त्राणि, वल्कलानि च धारयन्तः आसन्। जटामण्डलिनः, मुण्डितमस्तकाः, त्रिपुण्ड्रधारिणः, विरक्तस्मितमुखाः, तरुणव्रतीनः तत्र आसन्। कमण्डलुभिः, पर्णपात्रैः, पुण्यपात्रैः, अन्यैः पात्रैः, चमसैः च हस्तेषु। स्वार्थे, परार्थे, विशेषतः देवकार्ये, ते निरन्तरं जलानि, नवपुष्पाणि च आनयन्तः आसन्। केचित् निमग्नशिलासु स्थित्वा, अधमजनसंस्पर्शं वर्जयन्तः, विधिवत् आचरणशीलाः, विभूतिलिप्ताङ्गाः आसन्। अन्यत्र, केचित् निमग्नाः, उद्गताः, शिलासु उपविष्टाः, तिलैः, पुष्पैः, कुशच्छेदैः च तर्पणं कुर्वन्तः आसन्। देवताभ्यः, ऋषिभ्यः, पितृभ्यश्च तर्पणं कृत्वा, द्विजातिभ्यः प्रतिदिनस्नानायागताय जलं समर्पयन्तः आसन्। प्रत्येकस्थले, नानाविधैः नैवेद्यैः, पुष्पैः, चामरैः, सूर्यजलादिभिः यथाविधि वेदिकासु पूजनं कुर्वन्तः आसन्। कुतश्चित् विकीर्णगजव्राताः निमज्य उद्गत्य च, अन्यत्र हरिणाः, ऋक्षाः, अश्वाः च तृषार्ताः आगच्छन्तः दृश्यन्ते। केचित् स्थलानि मयूरैः, कुलगजैः च पीत्वा निर्गच्छद्भिः शोभन्ते; अन्यत्र वृषाः, तटम् आहत्य, परस्परं प्रतियुक्ताः विराजन्ते। कुतश्चित् हंसराजानां कूजनैः, अन्यत्र बकानां रवेण, अन्यत्र कोकिलानां कूजितैः, क्वचित् भ्रमराणां गुंजारवेन च तद् सरः निनादितम्। वृक्षेषु निवसन्तः विहंगमाः, स्नानपानरताः, स्नेहयुक्ताः, परस्परं भाषमाणा इव, सदा सुमधुरं नादं कुर्वन्ति। एवं मुनयः कुमारपर्वतं समुपेत्य तद् दिव्यं सरः च दृष्ट्वा, तत्र स्थितानां तपस्विनां, पशुपक्षिणां, विविधजीवनां च रमणीयं जीवनं सस्मितं सस्नेहम् अपश्यन्।