शिवपुराणम्

तस्मिन्नेव काले, हिमवतः पादात् दक्षिणाभिमुखीं भागीरथीं गङ्गां पतन्तीं दृष्ट्वा, ते सर्वे तस्यास्तटे स्नात्वा तस्माद् देशात् प्रस्थितवन्तः। ततः वाराणसीं प्राप्ताः, हर्षपूरितचित्ताः, सर्वे उत्तरवाहिनीं गङ्गां प्रविश्य तत्रापि स्नानं कृतवन्तः। अविमुक्तेश्वरलिङ्गं दृष्ट्वा यथाविधि पूज्य च, निर्गन्तुं समुपस्थितेषु, आकाशे किञ्चिद् दिव्यम् उज्ज्वलम् आलोकयन्। तद् दिव्यं विस्मयजनकं तेजः, दशसहस्रसूर्यसमप्रभं, स्वदीप्त्या सर्वदिक् प्रकाशयन् आसीत्। तदा शतशः सिद्धाः पाशुपतयोगिनः, भस्माङ्गरागधारिणः, तस्मिंस्तेजसि प्रविश्य तेन एकीभूतवन्तः। तेषां महात्मनां योगिनां तत्रैव लयं गच्छतां, तत् अद्भुतं तेजः क्षणेनैव विलीनमिव, न दृष्टपूर्वमिव, अदृश्यत। एतत् महदाश्चर्यं दृष्ट्वा, नैमिषारण्ये स्थिताः महर्षयः, तस्य तत्त्वं न जानन्तः, ब्रह्मावनं प्रति प्रस्थितवन्तः। तत्रैव गच्छन्तः, ब्रह्मावनं प्राप्तुं न पूर्वं, लोकशुद्धिः वायुः तान् नैमिषीयऋषीन् समक्षं प्रादुरभवत्, तैः महात्मभिः सह संवादं चकार। स तेषां हृदि शिवे, गणपतौ च, श्रद्धां बोधं च प्रबोधयामास, यजमानानां दीर्घसत्रं च समापितवान्। स स्वकर्म ब्रह्माणं जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं निवेद्य, तस्मात् अनुमतिं लब्ध्वा, स्वस्थानं प्रतिपेदे। ततः ब्रह्मा स्वपदे स्थितः, तस्मिन्नेव समये, तुम्बुरु-नारदौ, परस्परं स्पर्धया, गानविवादं प्रारभेताम्। तयोः गीतनिर्गतस्वरैः प्रमुदितः ब्रह्मा, गन्धर्वाप्सरसां मध्ये सुखोपविष्टः। तस्मिन्नन्तरे, अवसराभावात्, द्वारपालैः ऋषयः बहिर्निवारिताः, ब्रह्मभवनस्य द्वारे उपविशन्ति स्म। अथ, नारदः तुम्बुरुणा समतां गीतकौशल्ये प्राप्तः, ब्रह्मणा परमेश्वरेण, सख्याय अनुमतः। तौ परस्परं स्पर्धां परित्यज्य, उत्तमं सख्यं प्राप्य, अप्सरसां गन्धर्वाणां च मध्ये समन्तात् स्थितवन्तौ। ततः नारदः, भगवान् नकुलीश्वरस्य पुरतः वीणावादनाय, सृष्टिकर्तुः भवनात् निर्गतः, मेघात् सूर्य इव प्रकाशमानः। तम् ऋषिसत्तमं दृष्ट्वा, षड्वंश्या ऋषयः साष्टाङ्गं प्रणम्य, महता सम्मान्य, शम्भुदर्शनस्य अवसरं पृष्टवन्तः। स तान् प्रत्युवाच— "इदानीं समयः प्राप्तः, आगच्छाम," इति, उत्साहेन संवृत्तः, शीघ्रं तान् अन्तः प्रवेशयामास। द्वारस्थं ब्रह्मणः परिचारकं निवेद्य, त एवाण्डसम्भवाः ऋषयः साकं प्रविशन्ति स्म। प्रविष्टाः सन्तः, दूरात् भगवन्तं प्रणम्य, भूमौ साष्टाङ्गं पतित्वा, अनुमत्य समीपं स्थितवन्तः। तेषां स्थितानाम् अवस्थां पृष्ट्वा, कमलासनः ब्रह्मा प्रोवाच— "वायुः स्वयमेव भवतः कथा मम निवेदितवान्।" स देवेशः पप्रच्छ— "वायौ तिरोहिते किं कृतवन्तः?" तदा ऋषयः स्नानं समाप्त्य प्रत्यूचुः। ते गङ्गायाः पुण्यस्थलयात्रां, वाराणसीतीर्थगमनं, तत्र देवेश्वरैः प्रतिष्ठितलिङ्गदर्शनं, अविमुक्तेश्वरलिङ्गस्यापि एकवारं पूजनं, आकाशस्थं महत्तेजो दर्शनं च व्याहरन्। तत्रैव ऋषीणां लयं, तस्मिंस्तेजसि एकत्वं, तस्य तत्त्वज्ञानं च स्वयमेव अनुभूतं निवेदितवन्तः। पुनः पुनः प्रणम्य, सर्वं विस्तारतः ब्रह्मणे निवेदितवन्तः; तेषां कथां शुश्रुवान् विश्वकर्मा चतुर्मुखः। स सविनयम् शीर्षकम्पनं कृत्वा, गंभीरया वाचा अवदत्— "परमं सफलत्वं भवतां सम्प्राप्तम्।" "यूयं दीर्घसत्रेण देवमेकं दीर्घकालं पूजितवन्तः; स एव देवः, भवद्भिः कृतकर्मणां फलरूपेण, अनुग्रहदाने प्रवृत्तः।" "यद् वाराणस्यां आकाशे दीप्तं दृष्टवन्तः, तत् एव लिङ्गं, साक्षात् परमं दिव्यं महेश्वरस्य तेजः।" "तत्र वेदव्रतपाशुपतव्रतपरायणाः ऋषयः, तस्मिंस्तेजसि लीनाः, मुक्ताः, दृढनिश्चयाः, सर्वपापविनिर्मुक्ताः अभवन्।" "एतेनैव उपायेन, भवद्भ्यः अपि शीघ्रं मोक्षः भविष्यति; यद् तेजः दृष्टं, तस्य अर्थोऽयं।" "अधुना भवतां नियतकालः प्राप्तः; शीघ्रं गच्छत दक्षिणं मेरुशिखरं, यत् देवैः पूज्यते।" "तत्र मम आत्मजः सनत्कुमारः, महर्षिः, नन्दिप्रतीक्षः, स्थितः।" "पूर्वं हि सनत्कुमारः, परमेश्वरं दृष्ट्वापि, सर्वयोगिश्रेष्ठत्वाभिमानेन, अवज्ञया, यथोचितं न प्रणम्य, नन्दिना कोपितेन, महाक्रौञ्चरूपं प्राप्तः।" "दीर्घकालं दुःखितः सन्, अहं देवमम्बां च पूज्य, नन्दिं प्रसादयितुं यत्नं कृतवान्।" "महत्प्रयत्नेन, तस्य क्रौञ्चरूपं किञ्चिद् अपाकृत्य, सनत्कुमारः स्वयौवनं पुनः प्राप्तः।" "ततः महादेवः स्मितपूर्वकं गणाधिपं प्रति प्रोवाच— 'मदवज्ञया योगी सः गर्वितः अभवत्।'" "'तस्मात् त्वं तस्मै मम स्वरूपं प्रकाशय; स ब्रह्मणः ज्येष्ठः पुत्रः अपि, मोहवशात् माम् अविद्वान् इव स्मरति।'" "'तमहं तव शिष्यत्वाय दत्तवान्, ज्ञानदीक्षां तव करिष्यति; स एव धर्माध्यक्षपदप्रतिष्ठां अपि करिष्यति।