शिवपुराणम्

संसारसुखं तु तुच्छमिति मन्यन्, योगवैराग्येण स्वेच्छया कर्मत्यागं कृत्वा मुक्तिम् एव प्राप्नुयात्। यदि तु मर्त्यः मृत्युसमीपं वा बहूनि अशुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा योगारम्भे मनः स्थापयेत्, तदा सः शिवस्य पुण्ये स्थले शरणं यायात्। तत्र स्थित्वा, स्थिरचित्तः पुरुषः, रोगादिभिः कारणैः विना अपि, स्वजीवनं त्यक्त्वा, स्वेच्छया प्रयाति। शिवाग्नौ देहम् आहुत्य वा, अथवा शिवतीर्थेषु पुण्यतोये आत्मदेहं निमज्जयित्वा, यो यथाविधि शिवशास्त्रसम्पन्नेन विधानेन प्राणान् त्यजति, सः मुक्तिं प्राप्नोति। यदि रोगादिभिः क्लेशैः पीडितः सन् अपि, शिवतीर्थे शरणं गत्वा प्राणान् त्यजति, सः अपि एवं मुक्तिम् अवाप्नोति—अत्र न संशयः। यथा धर्मनिष्ठया उपवासादिभिः उत्तममरणं श्रेयस्करं, तथा शिवनिन्दकवधे यत्नशीलः स्वयम् अपि क्लेशितः, यदि प्राणान् त्यजति, पुनर्जन्म न प्राप्नोति। यदि तु शिवनिन्दकं हन्तुं अशक्तः सन् स्वयम् एव म्रियते, सः तत्क्षणात् एव मुक्तिं लभते, एकविंशति कुलानि च तेन सह मोक्षं यान्ति। शिवस्य वा शिवभक्तस्य कृते यः प्राणत्यागं करोति, तस्य मोक्षमार्गे तुल्यः कोऽपि नास्ति। तस्मात्, एतेषां यथाशक्ति उपायानां कञ्चन एकं आश्रित्य, सः शीघ्रं संसारबन्धात् विमुच्यते। षड्गत्युत्तमशुद्धिं सम्यक् प्राप्य, यदि तत्रैव म्रियते, तदा पशुवत् तस्योत्तरकर्म नाचरेत्। स्वपुत्रस्यापि वा अन्यस्य वा, यदि शिवाचारस्य वा शिवज्ञानस्यार्थं मृत्युः, तदा अशौचं नाचरेत्; तस्य देहं भूमौ निहित्वा वा शुद्धाग्निना दग्ध्वा वा सम्यक् समापयेत्। जलं वा क्षिपेत्, शिवस्थानं वा परित्यजेत्, यथा काष्ठं वा पाषाणं वा त्यजेत्; इच्छया च यथाकामं कर्म कुर्यात्। यथाशक्ति शुभमेव आचरन्, शिवभक्तान् तर्पयेत्; यदि संपत्तिः शैवस्य अस्ति, तदा शैवाय वा शैववंशाय दद्यात्। एवं, उपमन्युः यदवात् प्राप्तं ज्ञानं योगं च मुनिभ्यः निवेद्य, आगतान् प्रणम्य, आत्मज्ञः वायुः सायं समये आकाशे त्वरितं लीनः। प्रभाते, नैमिषारण्यस्थिताः तपस्विनः ऋषयः, यज्ञसमाप्तौ, समुच्चयेन अन्त्यस्नानाय जग्मुः। तस्मिन्नपि काले, ब्रह्मणः आज्ञया देवी सरस्वती स्वयं तुष्टा सन्तोषेण पुण्या मधुरस्रोतसा नदीरूपेण प्रवाहितुम् आरब्धा। सरस्वतीं दृष्ट्वा, प्रमुदितचित्ताः ऋषयः यज्ञसमाप्तिं कृत्वा तत्रैव स्नानं कृतवन्तः। ते तु तैः पुण्यतोयैः देवांश्चान्यान् तर्पयित्वा, पूर्वघटनां स्मृत्वा वाराणसीं प्रति प्रस्थिताः। तत्र, दक्षिणगामिनीं भागीरथीं हिमवतः पादात् अवतरन्तीं दृष्ट्वा, स्नानं कृत्वा तस्य तटात् प्रस्थिताः। ततः वाराणसीं प्राप्त्य, सर्वे प्रमुदिताः, उत्तरगामिनीं गङ्गां प्रविश्य स्नातवन्तः। अविमुक्तेश्वरलिङ्गं दृष्ट्वा सम्यक् पूजां च कृत्वा, निर्गच्छन्तः दिव्यं तेजो रूपं ददृशुः। तत् तेजः दिव्यम् अद्भुतं च, दशकोटिसूर्यसदृशं, स्वप्रभया सर्वदिक् व्याप्य स्थितम्। तदा शतशः सिद्धपाशुपतयोगिनः विभूतिधारिणः तं तेजसि समागत्य लीनाः। तेषां महात्मनां लीनत्वे, तत् अद्भुतं तेजः सहसा विलीनमिव अभूत्। एवं तदद्भुतं दृष्ट्वा, नैमिषारण्यस्थिताः महर्षयः किमेतदिति न ज्ञात्वा ब्रह्मावनं प्रति प्रस्थिताः। तत्रैव, आगमनपूर्वं, वायुः लोकपावनः तान् नैमिषारण्यऋषीन् सम्प्रत्यभिवदन्, तैः महात्मभिः सह संवादं कृतवान्। सः तेषां शिवे श्रद्धां बुद्धिं च उत्पाद्य, शिवगणपतौ च, दीर्घयज्ञस्य समापनं कृतवान्। ब्रह्माणं स्वकर्म निवेद्य, तस्मात् अनुमतिं लभित्वा, स्वस्थानं प्रतिपेदे। तदा ब्रह्मा स्वे स्थाने उपविष्टः, तत्र तु तुम्बुरुं नारदं च, परस्परस्पर्धया, गीतप्रतियोगे प्रवृत्तौ। तयोः गीतनिनादैः प्रमुदितः ब्रह्मा, गन्धर्वाप्सरसां मध्ये सुखेन स्थितवान्। तस्मिन्नपि काले, अवसराभावात्, ऋषयः द्वारपालैः निरुद्धाः, ब्रह्मणः गृहद्वारे बहिः उपविविशुः। तदा नारदः तुम्बुरुणा समत्वं गीतकौशल्ये प्राप्त्वा, ब्रह्मणा परमेश्वरेण सख्याय अनुमतिः लब्ध्वा, परस्परस्पर्धां परित्यज्य, परममित्रत्वं प्राप्तवन्तौ, अप्सरसां गन्धर्वाणां च मध्ये स्थितौ। ततः, नाकुलीश्वरस्य भगवतः पुरतः वीणावादनाय, नारदः सृष्टिकर्तुः गृहात् निःसृत्य, मेघात् इव सूर्यः, प्रस्थितः। तम् ऋषिसिंहं नारदं दृष्ट्वा, षड्गोत्रियाः मुनयः प्रणम्य, महता भक्त्या शम्भुदर्शनस्य अवसरं पृष्टवन्तः। सः प्रत्युवाच—"इदानीं समयः अस्ति, प्रविशामः" इति, उत्साहेन तान् शीघ्रं प्रविश्य नेतुम् आरब्धवान्। ततः द्वारस्थेभ्यः ब्रह्मणः निवेद्य, ते चाण्डवांशजाताः समुच्चयेन गृहम् प्रविश्य। प्रविश्य, दूरात् भगवन्तं प्रणम्य, भूमौ साष्टाङ्गं पतित्वा, अनुमताः सन्तः समीपं स्थितवन्तः।