शिवपुराणम्

यथा लघ्वी दीपिका अपि महान्धकारं नाशयति, तथा योगस्य स्वल्पाभ्यासः अपि महापापं विनाशयति। यो भक्त्या केवलं क्षणमात्रं परमेश्वरं ध्यानयति, तेन लब्धं परमं श्रेयः अनन्तमस्ति। न हि तीर्थं ध्यानसमं, न तपः ध्यानसमं, न च यज्ञः ध्यानसमः; अतः ध्यानमेव आचरितव्यम्। योगिनः जलपूर्णेषु तीर्थेषु न च मृन्मयेषु वा पाषाणमयेषु वा देवतास्वाश्रयं कुर्वन्ति, आत्मन्येव तेषां निश्चयः प्रतिष्ठितः। योगिनां सूक्ष्मशरीरमेव साक्षाद् दैवतया अनुभूयते, यथा अयोगिनां स्थूलमृन्मयादिदेहाः कल्प्यन्ते। यथा राजगृहे स्थिताः एव राज्ञः प्रियाः भवन्ति, न बहिर्वर्तिनः, तथा अन्तर्योगनिष्ठाः एव शम्भोः प्रियाः, न कर्मनिष्ठाः। ये बहिर्वर्तिनः, ते लोके यथा अल्पं फलमुपभुञ्जते, तथा अत्र अपि केवलं कर्मकाण्डपरायणाः अल्पफललाभिनः भवन्ति। यदि ज्ञानयोगयोः प्रयत्नवन्तः पन्थान्तरिताः स्युः, तर्हि केवलं योगप्रयत्नेन रुद्रलोकं यान्ति। तत्र सुखानुभवेन योगिवंशे जन्म लभ्यते, तत्र पुनः ज्ञानयोगं प्राप्य संसारात् परमं गच्छति। यो योगज्ञानाय केवलं इच्छति, सः अपि तादृशं पदं प्राप्नोति, यत् सर्वैः श्रेष्ठतमेभ्यः यज्ञेभ्यः अपि दुर्लभम्। यः शिवयोगिनं एकमपि दानं ददाति, सः वेदविदां कोटिपूजनफलमवाप्नोति। यत् यत् फलमिष्टैः यज्ञैः, होमैः, तीर्थयात्राभिः लभ्यते, तत् सर्वं योगी भोजनदानात् प्राप्नोति। ये मोहिता शिवयोगिनः निन्दन्ति, ते तेषां श्रोतृभिः सह यमवशासु नरकेषु पतन्ति। यदा श्रोता अस्ति, तदा निन्दकः अपि दोषी; अतः श्रोता अपि अतिपापिष्ठः, घोरदण्डार्हश्च। ये तु शिवयोगिनः भक्त्या नित्यं पूजयन्ति, ते अनन्तानन्दयोगिनः भवन्ति; अतः ये भोगकामिनः, ते शिवभक्तयोगिनः पूजयन्ति। शरणं, भोजनं, पानं, शय्यां, वस्त्रादिकं च दत्त्वा, योगशास्त्रस्य स्थैर्यं पापानां घातकैः अपि न भिद्यते। यथा तण्डुलाः कठिनाः, तथा योगिनः अपि पापेभ्यः दृढाः; ते दोषसमूहैः न लिप्यन्ते, यथा कमलपत्रं जलेन न सिक्तम्। यत्र यत्र शिवयोगनिष्ठः मुनिः निवसति, तत् स्थानं अपि शुद्धं भवति; किं पुनः शुद्धे स्थले। अतः सर्वकर्माणि परित्यज्य, बुद्धिमन्तः शिवयोगं आचरन्तु दुःखनाशाय। योगी योगसिद्धिफलं प्राप्य, लोकहिताय इच्छया इच्छया वा भोगान् उपभुञ्जीत, अथवा यत्र इच्छति, तत्र स्थित्वा वसेत्। अथवा संसारसुखं तु तुच्छमिति ज्ञात्वा, तदपि त्यजेत्, वैराग्ययोगेन स्वेच्छया कृत्स्नकर्मविमुक्तः भवेत्। यदि कश्चन मृत्युसमीपमुपलक्ष्य, वा अशुभानि बहूनि दृष्ट्वा, योगारम्भे धृतिमान् भवेत्, सः शिवतीर्थे शरणं गच्छेत्। तत्र स्थित्वा, यदि धैर्ययुक्तः जीवितं त्यजति, न रोगादिभिः कारणैः, सः स्वेच्छया प्रयाति। उपवासेन, शिवाग्नौ देहत्यागेन, शिवतीर्थजलस्नानेन वा, यः जीवितं त्यजति, यथाशिवशास्त्रे उक्तविधिना, सः मुक्तिमवाप्नोति। अथवा यदि रोगादिभिः पीडितः सन् शिवतीर्थे शरणं कृत्वा म्रियते, सः अपि एवं मुक्तिम् अवाप्नोति—अत्र न संशयः। यथा धर्मनिष्ठया, उपवासादिना, उत्तमः मृत्युः भवति, तथा। यः शिवनिन्दकं हन्ति, वा स्वयम् क्लेशितः सन् जीवितं त्यजति, सः पुनर्जन्म न प्राप्नोति। यदि हन्तुं अशक्तः सन्, शिवनिन्दकं दृष्ट्वा स्वयम् म्रियते, सः एकविंशतिपुरुषपर्यन्तं कुलं सहितः मुक्तिं प्राप्नोति। यः शिवस्य वा शिवभक्तस्य कृते जीवितं त्यजति, तस्य समः मुक्तिपथे कश्चन नास्ति। अतः तस्य संसारमोक्षः शीघ्रं सिध्यति; एतेषां यः कश्चन उपायः उपपद्यते, तेन। यदि षड्गत्युद्धरणं सम्यक् कृत्वा म्रियते, तर्हि पशुवत् तस्मिन् मृत्यौ संस्कारः न विधीयते। स्वपुत्रादिषु अपि, यदि शिवाचारस्य वा शिवज्ञानस्य कृते, शौचं न आचर्यं; तस्य देहं भूमौ निहित्य, शुद्धाग्निना वा दग्ध्वा, कार्यं। अथवा जले क्षिप्य, शिवस्थानं त्यजेत्, काष्ठपिण्डवत्, मृत्तिकावत्, वा यथेष्टं कर्म कुर्यात्। यद् यद् शुभं शक्यं, तद् एव कार्यं, भक्तान् तर्पयेत्; यदि सम्पत्ति: शैवस्य, तदा शैवाय वा, शैववंशाय वा दातव्या। एवं, उपमन्युनः यदवात् प्राप्तं ज्ञानयोगं मुनिभ्यः प्रोक्त्वा, तान् उपसृत्य वन्द्य, आत्मज्ञः वायुः सायंतने दिवि अदृश्यः अभवत्। प्रभाते ततः नैमिषारण्ये तपस्विनः मुनयः, यज्ञसमाप्तौ, समेता: सर्वे समापनस्नानाय जग्मुः। तदा ब्रह्मणः आज्ञया, देवी सरस्वती स्वयम्, तुष्टा, तीर्थरूपेण मधुरस्रोतसा प्रवाहितुम् आरब्धा। तां सरस्वतीं दृष्ट्वा, मुनयः हृष्टचित्ताः, यज्ञं समाप्त्वा तत्र स्नानं चक्रुः। ततो देवादीन् तैः तैः पवित्रैः जलैः तर्पयित्वा, पूर्वकृत्यं स्मृत्वा, वाराणसीं प्रति प्रस्थिताः।