शिवपुराणम्

ध्यानस्य मूलं चिन्तनमित्युक्तं, शिवस्य पुनः पुनः चिन्तनं तत्र परमं मन्यते। योगाभ्यासस्य किञ्चिदपि प्रयत्नं पापं नाशयति, यथा श्रद्धया क्षणमात्रं परमेश्वरस्य ध्यानं कुर्वतः। यदेकाग्रचित्तेन क्रियते तत् ध्यानमिति विद्वांसः प्राहुः। यस्य ध्यानस्य विषयः, यः चित्तप्रवाहस्वरूपस्य ध्यानस्याधारः, स एव शिवः साक्षात् पार्वत्यासहितः मन्यते। शिवस्य पूर्णध्यानस्य साक्षात्फलम् अपवर्गः, ऐश्वर्यं, लघुत्वाद्याश्च सिद्धयः। ध्यानात् सुखं मोक्षं च निर्भयत्वं च लभ्यते; अतः सर्वं परित्यज्य ध्याननिष्ठः पुरुषः स्यात्। ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति, न च योगिनं विना ध्यानं; यस्य ध्यानं च ज्ञानं च स भवसागरं तीतः। शमितोपाधि एकाग्रं शान्तं च ज्ञानं केवलं योगाभ्यासिनः लभ्यते। यस्यान्तः पापानि विनष्टानि, तस्य मनः ज्ञानध्यानयोः स्थितं भवति; पापग्रस्तबुद्धेः तु तद्विषयकः संवादोऽपि दुर्लभः। यथा दीप्ताग्निः शुष्कं च आर्द्रं च द्रव्यं दहति, एवं ध्यानाग्निः शुभाशुभकर्माणि क्षणेन दहति। लघ्वी दीपिका अपि महत् तमः नाशयति, तद्वत् अल्पोऽपि योगाभ्यासः महापापं नाशयति। श्रद्धया क्षणमात्रं परमेश्वरस्य ध्यानं कुर्वतः अनन्तं परमं शुभं स्यात्। न ध्यानात् तीर्थं समं, न तपः समं, न च यज्ञः समः; अतः ध्यानाभ्यासः कार्यः। योगिनः जलपूर्णेषु तीर्थेषु, पाषाणमृन्मये देवतासु वा न रमन्ते, आत्मन्येव तेषां निश्चयः। योगिनां सूक्ष्मदेहः साक्षात् दिव्यः दृश्यते, अयोगिनां तु मृन्मयादिस्थूलरूपाणि कल्प्यन्ते। यथा राजगृहे स्थिताः जनाः राज्ञः प्रियाः भवन्ति, न तु बहिर्वर्तिनः; तथा अन्तरध्याननिष्ठाः शम्भोः प्रियाः, कर्मनिष्ठास्तु न। ये बहिर्वर्तिनः, ते लोकेऽपि राजगृहे दृष्टाः सन्तः न बहु फलं भुञ्जते; एवं कर्मनिष्ठाः अपि। ये ज्ञानयोगयोः प्रयत्नवन्तः, मार्गे पतन्ति चेत्, केवलं योगस्य प्रयत्नेन रुद्रलोकं यान्ति। तत्र सुखानुभूत्यनन्तरं योगिनां कुले जन्म लभन्ते; ज्ञानयोगौ पुनः प्राप्य संसारं तरन्ति। यो योगं ज्ञातुम् इच्छति, स तादृशं स्थानं प्राप्नोति यत् महान्यपि यज्ञैः न लभ्यते। द्विजकोटिवेदविदां पूजनफलं यत्, तत् शिवयोगिने एकं दानं दत्त्वा लभ्यते। यत् फलं यज्ञैः, होमैः, तीर्थयात्रया च लभ्यते, तत् सर्वं योगी अन्नदानात् प्राप्नोति। ये मोहिता: शिवयोगिनः निन्दन्ति, ते श्रोतृभिः सह यमस्य नरके पतन्ति। तत्र श्रोतृः अपि दोषवान्, वक्तुः सह; अतः श्रोतुः पापं गुरुतरं, दण्डार्हः च। ये तु शिवयोगिनः भक्त्या सदा पूजयन्ति— ते अनन्तभोगान् शिवयोगं च जानन्ति; अतः भोगकामाः शिवभक्तयोगिनः पूजयेयुः। शरणं, अन्नं, पानं, शय्यां, वस्त्रादिकं च दत्त्वा, योगशास्त्रस्य स्थैर्यं पापप्रहारैः न क्षीयते। यथा तण्डुलाः कठिनाः, तथा योगिनः पापे स्थिराः; तेषां दुःखसमूहैः स्पर्शोऽपि न भवति, यथा कमलपत्रं वारिणा न सिक्तम्। यत्र शिवयोगनिष्ठः मुनीः नित्यं वसति, तत् स्थानं अपि पवित्रं भवति; किं पुनः यत्र शुद्धं स्यात्। अतः सर्वकर्माणि परित्यज्य, दुःखनाशाय शिवयोगः साधनीयः। योगसिद्धिफलप्राप्तः योगी, लोकोपकारार्थं कामान् भुङ्क्ते, इच्छया वाऽत्र स्थातुमर्हति। अथवा संसारसुखं तु तुच्छं ज्ञात्वा, योगवैराग्येण कर्मत्यागात् स्वेच्छया मुक्तो भवेत्। मर्त्यः यदि मृत्युसमीपं वा पापलक्षणानि पश्यन् योगारम्भाय प्रवृत्तः स्यात्, स शिवतीर्थे शरणं गच्छेत्। तत्र वसन्न्, धृतिमान्, रोगाद्यहेतोः विना अपि प्राणान् त्यजति चेत्, स स्वयमेव प्रयाति। उपवासेन, शिवाग्नौ देहसमर्पणेन, शिवतीर्थेषु स्नानेन वा—शास्त्रोक्तविधिना यः प्राणान् त्यजति—स मुक्तिं प्राप्नोति। रोगाद्युपद्रवेण वा, शिवतीर्थे शरणं गत्वा मृतः, स अपि एवं मुक्तो भवति, अत्र न संशयः। यथा उत्तममरणं शास्त्रनिष्ठचित्तेन उपवासादिना साध्यते, एवं—यः शिवनिन्दकं हन्ति, अथवा स्वयम् अपि पीडितः सन् प्राणान् त्यजति, स पुनर्जन्म न प्राप्नोति। यः तु निन्दकं हन्तुं अशक्तः स्वयमेव म्रियते, स एकविंशति कुलं सह मुच्यते। शिवस्य वा शिवभक्तस्य कृते प्राणान् त्यजति, तस्मात् मोक्षमार्गेषु तस्य समः नास्ति। एवं शिवध्यानयोगस्य महिमा, फलं च, शास्त्रानुक्रमेण सुस्पष्टं प्रवृत्तम्।