शिवपुराणम्

अत्र हि, यदा बुद्धिः विषयशून्या भवति, तदा एव सा प्रवर्तते; विषययुक्ता ध्यानक्रिया उदयिनः सूर्यस्य किरणावद् इव भवति। सूक्ष्मं ध्यानं विषयरहितं, परमार्थतः ततोऽपि न किञ्चिद् उत्तमं; अथवा, विषययुक्तं ध्यानं रूपाधारे स्थितम्। विषयरहितं ध्यानं निराकारविज्ञानस्वरूपं परिगण्यते; बीजयुक्तं च बीजरहितं च, तदेव ध्यानमिति कथ्यते। अतः, निराकारनिष्ठायाः साकारनिष्ठायाश्च कारणात्, आदौ बीजयुक्तं विषयसहितं ध्यानं कर्तव्यम्। अन्ते तु, सिद्धिसम्प्राप्त्यर्थं, बीजरहितं विषयशून्यं ध्यानं कर्तव्यम्; प्राणायामस्य साहाय्येन, भगवत्याः शान्त्याद्यवस्थाः क्रमशः सम्पद्यन्ते। शान्तिः, गम्भीरशमः, प्रकाशः, ततः परमप्रसादः—एतानि शान्त्यादीनि सर्वोपद्रवोपशमलक्षणानि कथ्यन्ते। अन्तर्बहिश्च तमोविनाशः गम्भीरशमः इति कथ्यते; अन्तर्बहिश्च प्रकाशः प्रकाशः इति निर्दिश्यते। या अवस्थाः सुखरूपा सा प्रसादः इति ज्ञैर् अभिधीयते; सर्वे हेतवः, बाह्याभ्यन्तराश्च, शीघ्रमेव प्रबुद्धबुद्धेः प्रसादेन अनुकूलाः भवन्ति। ध्यानकर्ता, ध्यानम्, ध्यानविषयः, ध्यानस्य प्रयोजनम्—एतानि चत्वारि विज्ञाय, ध्यानकर्ता ध्यानं समाचरेत्। यो ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः, यस्य चित्तं सदा अविक्षिप्तं, यः श्रद्धावान् शान्तात्मा च, सः साधुभिः ध्यानकर्ता इति कथ्यते। ध्यानस्य मूलं चिन्तनं स्मृतम्; शिवस्य पुनः पुनः चिन्तनं तत्र। अल्पमपि योगाभ्यासः पापं हन्ति, यथा क्षणमात्रं श्रद्धया परमेश्वरस्य ध्यानम्। अविक्षिप्तचित्तेन यत् ध्यानं क्रियते, तत् ध्यानमिति कथ्यते। ध्यानस्य विषयः, यः अस्य बुद्धिस्रोतस्वरूपस्य ध्यानस्य आश्रयः, स एव शिवः भगवतीसहितः इति पण्डितैः कथ्यते। शिवस्य पूर्णध्यानस्य साक्षात् फलम् मोक्षः, ऐश्वर्यं, लघुत्वादिसिद्धयः च। सुखं च मोक्षं च, अभयम् च ध्यानात् लभ्यते; अतः सर्वं परित्यज्य, ध्याननिष्ठः भवेत्। ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति, न च योगिना विना ध्यानम्; यस्य ध्यानं च ज्ञानं च अस्ति, स संसारसागरं तीर्त्वा गच्छति। शान्तं, एकाग्रं, सर्वोपाधिवर्जितं ज्ञानं केवलं योगाभ्यासिनः प्राप्यते। यस्य सर्वपापानि नाशितानि, तस्य मनः ज्ञानध्यानयोः स्थितम्; पापबुद्धेः तु तयोः कथनमपि दुर्लभम्। यथा दग्धाग्निः शुष्कं च आर्द्रं च दहति, तथा ध्यानाग्निः शुभाशुभकर्माणि क्षिप्रं दहति। यथा लघ्वी दीपिका महत्तमः नाशयति, तथा अल्पोऽपि योगाभ्यासः महापापं नाशयति। श्रद्धया क्षणमात्रं परमेश्वरस्य ध्यानं कुर्वतः अनन्तं परमं श्रेयः सिध्यति। ध्यानात् तुल्यं न तीर्थं, न तपः, न यज्ञः; अतः ध्यानमेव आचरितव्यम्। योगिनः जलपूर्णेषु तीर्थेषु, न च पाषाणमृन्मये देवतास्व्, आश्रयं न कुर्वन्ति, स्वात्मन्येव तेषां निश्चयः स्थितः। योगिनां सूक्ष्मशरीरं साक्षात् दिव्यम् एव दृश्यते, यथा अयोगिनां स्थूलमृन्मयकाष्ठमयं रूपम् कल्प्यते। यथा राज्ञः अन्तःपुरवासिनः प्रियाः, न तु बहिर्वर्तिनः, तथैव अन्तरध्याननिष्ठाः शम्भवे प्रियाः, न तु क्रियामात्रनिष्ठाः। ये बहिर्वर्तिनः, यथा लोके, राजमहल्यपि दृष्ट्वा न बहु फलभाजः; एवं क्रियामात्रनिष्ठाः अपि। ये ज्ञानयोगार्थिनः पन्थानं न सम्पूर्णयन्ति, ते केवलं योगप्रयत्नेन रुद्रलोकं यान्ति। तत्र सुखं भुक्त्वा, योगिनां कुले जायते; ज्ञानं च योगं च पुनः प्राप्य, संसारं तरति। यः केवलं योगज्ञानकामः स्यात्, स महान्यज्ञैः अपि अप्राप्यं स्थानं प्राप्नोति। यत् फलम् वेदवित् द्विजकोटिपूजनात् लभ्यते, तत् शिवयोगिने एकं दानं दत्त्वा अपि लभ्यते। यत् फलम् यज्ञहोमतीर्थदानैः लभ्यते, तत् सर्वं योगी भोजनदानात् प्राप्नोति। ये मोहिता शिवयोगिनः निन्दन्ति, ते श्रोतृभिः सह यमविशेषनियन्त्रिते नरके पतन्ति। यदि श्रोता अस्ति, योगिनिन्दकः वक्ता अपि दोषी; अतः श्रोता अधिकं पापिष्ठः, घोरदण्डार्हः च। ये तु शिवयोगिनः सदा भक्त्या पूजयन्ति—ते अनन्तानन्दं शिवयोगं च जानन्ति; अतः भोगकामाः शिवभक्तयोगिनः पूजयेत्। शरणं, भोजनं, पानं, शय्यां, वस्त्रादिकं च दत्त्वा, योगशास्त्रस्य स्थैर्यं पापहस्तैः न भिद्यते। यथा तण्डुलाः कठोराः, तथा योगिनः पापे स्थिराः; जलकणैः न स्पृष्टं पङ्कजपत्रमिव, ते दुःखानां समूहेन न लिप्यन्ते। यत्र यत्र शिवयोगाभ्यासी मुनिः सदा वसति, तत् स्थानं अपि शुद्धं भवति—किं पुनः शुद्धे स्थाने। अतः सर्वं परित्यज्य, दुःखनिवृत्त्यर्थं शिवयोगं आचरेत्। योगी सिद्धयोगफलप्राप्तः, लोकानां हितकाम्यया यथेष्टं भोगान् भोक्तुं वा, यत्र वा तिष्ठेत्।