शिवपुराणम्

एकदा महर्षयः शिवधर्मशास्त्रेषु प्रतिपन्नमार्गेण तत्वानां स्थूलरूपेषु तेषां तत्तदधिष्ठातृदेवताभिः सह ध्यानं कर्तव्यमिति निर्दिशन्ति, यावत् सदाशिवपर्यन्तं। ब्रह्मादयः सृष्ट्याद्यष्टमस्वरूपपर्यन्तं स्थूलरूपेण चिन्तनीयाः। शिवस्य स्थूलरूपाणि तु शास्त्रेषु प्रसिद्धानि—उग्राणि, मिश्राणि, शान्तानि च, यथा महर्षिभिः प्रतिपादितम्। एतानि रूपाणि फलाभिलाषरहितैः, ध्यानकुशलैः साधकैः चिन्तनीयानि। यदि उग्ररूपस्य ध्यानं क्रियते, तत् पापरोगनाशनं भवति। मिश्ररूपस्य शान्तरूपस्य वा ध्यानात् न त्वरितं मोक्षः, न च दीर्घकालेन; किन्तु शान्तरूपस्य ध्यानात् विशेषेण मोक्षः, शमः, ज्ञानं च सुलभं स्यात्। अत्र सिद्धयः क्रमशः सम्पद्यन्ते, अस्मिन्नेव निःसंशयम्। केचित् योगिनः, श्रीकण्ठस्य स्मरणेन सर्वाभीष्टसिद्धयः शीघ्रं सम्पद्यन्तीति निश्चित्य, तमेव ध्यायन्ति। अन्ये मनःस्थैर्यार्थं स्थूलध्यानं कुर्वन्ति; यदा मनः स्थूले स्थिरं भवति, तदा सूक्ष्मेऽपि स्थिरतां यान्ति। शिवस्य ध्यानात् सर्वाः सिद्धयः साक्षात् सम्पद्यन्ते; अन्येषां रूपाणां ध्यानसमये तेषु शिवरूपस्यैव चिन्तनं करणीयम्। मनःस्थैर्यं निरीक्ष्य, तस्मिन्नेव पुनः पुनः ध्यानं कर्तव्यम्; आदौ सविषयं ध्यानं, ततो निर्विषयं इति कथ्यते। विदुषां मतम्—निर्विषयं ध्यानं नास्ति, यः चित्तस्य प्रवाहः स ध्यानः इति। अतः अत्र बुद्धेः प्रवृत्तिः विषयाभावे एव भवति; सविषयं ध्यानं उदितसूर्यरश्मिवत्। सूक्ष्मध्यानं तु निर्विषयं, परमार्थतः न किञ्चन परं; अथवा सविषयं ध्यानं रूपाधिष्ठितम्। निर्विषयं ध्यानं रूपरहितविज्ञानस्वरूपं; सविजं निर्विजं च तदेव ध्यानं कथ्यते। निराकारनिरूपयोराश्रयात्, आदौ सविषयं ध्यानं करणीयं, पश्चात् निर्विषयं, निर्वीजं च, सर्वसिद्धिप्राप्तये। प्राणायामेन शनैः शनैः देवीशमाद्यवस्थाः सम्पद्यन्ते। शमः, प्रशमः, ज्योतिः, ततः परं विशुद्धता—एतानि शान्त्यादिकानि, सर्वोपद्रवनिवृत्तिसंज्ञानि। अन्तर्बहिः तमःक्षयः प्रशमः इति कथ्यते; अन्तर्बहिर्ज्योतिः प्रकाशः इति। या विशुद्धावस्था, सा विद्वद्भिः विशुद्धिः इति कथ्यते; सर्वकारणानि, बाह्यान्तराणि, शीघ्रं बुद्धिशुद्ध्या अनुकूलानि भवन्ति। ध्यानकर्ता, ध्यानं, ध्येयम्, ध्यानस्य प्रयोजनं—एतानि चत्वारि ज्ञात्वा, साधकः ध्यानं समाचरेत्। यो ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः, नित्यमव distracted-चित्तः, श्रद्धावान्, प्रशान्तात्मा च, स उत्तमः ध्यानकर्ता इति साधुभिः कथ्यते। ध्यानस्य मूलं चिन्तनं, शिवस्य पुनः पुनः चिन्तनं इति। अल्पमपि योगाभ्यासं, श्रद्धया परमेश्वरस्य क्षणमात्रं ध्यानं वा, पापं नाशयति। अव distracted-चित्तेन यत् ध्यानं, तत् ध्यानमिति कथ्यते। ध्येयम्—यद् ध्यानस्य आश्रयः, यः चित्तप्रवाहस्वरूपः, स एव शिवः, साकं शक्त्या। शिवस्य पूर्णध्यानस्य प्रत्यक्षफलम्—मोक्षः, ऐश्वर्यं, अणिमादिसिद्धयश्च। ध्यानेन सुखं, मोक्षः, भयाभावश्च लभ्यते; तस्मात् सर्वं त्यक्त्वा, ध्यानाभ्यासे एव मनः स्थापयेत्। ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति, न च ध्यानं विना योगी; यः ध्यानज्ञानसम्पन्नः, स संसारसागरं तरति। शान्तं, एकाग्रं, सर्वोपाधिवर्जितं ज्ञानं केवलं योगाभ्यासिनः लभ्यते। यस्य सर्वपापक्षयः, तस्य मनः ज्ञानध्यानयोः स्थितं; पापबुद्धेः तु तद्विषयकथा दुर्लभा। यथा प्रज्वलितः अग्निः शुष्कं च आर्द्रं च दाहयति, तथैव ध्यानाग्निः क्षणेन शुभाशुभकर्माणि दहति। यथा लघ्वी दीपिका महत्तमः नाशयति, तथैव अल्पोऽपि योगाभ्यासः महापापं नाशयति। श्रद्धया क्षणमात्रं परमेश्वरस्य ध्यानं कृत्वा, तस्य परमशुभफलस्य न अन्तः। न तीर्थं ध्यानसमं, न तपः, न यज्ञः; तस्मात् ध्यानमेव आचरितव्यम्। योगिनः जलपूर्णतीर्थानि, पाषाणमृन्मयान् देवताः वा, न सेवन्ते; आत्मन्येव तेषां श्रद्धा स्थिताः। योगिनां सूक्ष्मशरीरं प्रत्यक्षदेवतारूपेण दृश्यते, अन्येषां स्थूलमृन्मयानि रूपाणि कल्प्यन्ते। यथा राजमहन्तः अन्तःस्थिताः राज्ञः प्रियाः, न तु बहिःस्थिताः; तथैव अन्तर्ध्याननिष्ठाः शम्भवे प्रियाः, न तु क्रियामात्रनिष्ठाः। ये बहिःस्थिताः, ते लोकेऽपि महाराजमहान्तः दृष्ट्वा न बहु फलं लभन्ते; तथा क्रियामात्रनिष्ठाः अपि। ये ज्ञानयोगार्थिनः मार्गे पतन्ति, ते केवलं योगप्रयत्नेन रुद्रलोकं यान्ति। तत्र सुखानुभूत्यनन्तरं योगिजन्ये कुले जन्म प्राप्य, पुनः ज्ञानयोगाभ्यां संसारं तरन्ति। योगज्ञानकामः अपि तादृशं स्थानं प्राप्नोति, यत् महायज्ञैः अपि न लभ्यते। एवं शिवध्यानस्य, योगस्य च, महिमानं, फलश्रुतिं च महर्षयः प्रतिपादयन्ति।