शिवपुराणम्

शिवपुराणस्य सप्तमस्कन्धे, ध्यानयोगस्य रहस्यं महर्षिभिः यथाविधि निरूपितम्। तत्र, साधकः शिवं दशदल, षड्दल, चतुर्दलरूपेण स्मरेत्; भ्रूमध्ये द्विदलमणि कमलं विद्युत्प्रभया दीप्तमस्ति। तस्य कमलस्य मध्ये, दक्षिणे च वामे च, क्रमशः विद्युत्प्रभया युक्तानि पत्राणि, प्रत्येकं वर्णान्ते स्थितानि। आगे, षोडशदलानि षोडशस्वराः पूर्वतः क्रमशः संस्थिताः; एतत् कमलं कन्दमूलस्थं। पत्रेषु 'क' इतः 'थ' पर्यन्तं वर्णाः क्रमशः स्थापिताः। शुद्धश्वेतकमले 'ड' इतः 'फ' पर्यन्तं वर्णाः संस्थिताः। धूमरहिताग्निवर्णकमले 'ब' आरभ्य 'ल' पर्यन्तं वर्णाः व्यवस्थिताः; सुवर्णकमले मूलमध्ये 'व' आरभ्य 'स' पर्यन्तं वर्णाः पत्रेषु संस्थिताः। एतेषु कमलेषु, यत्र मनः विशेषतः लीनं भवति, तत्र देवं देव्या सह ध्यायेत्, स्थिरबुद्ध्या। तत्र, शुद्धरूपं अङ्गुष्ठमात्रं सर्वतो दीप्तं, शुद्धदीपशिखासमानं, स्वशक्त्या सम्पूर्णं भूषितं, मनसा दृश्येत्। तस्य रूपं शशाङ्कशकलवत्, तारा इव, तण्डुलवत्, नलिकाकाष्ठसूत्रवत्, कदम्बगोलकवत्, हिमबिन्दुवत् च दृश्येत्। यदि साधकः स्थूलभूताधिपत्यं इच्छति, तदा प्रत्येकस्य भूतस्य स्थूलरूपेण तस्य अधिष्ठातृदेवतां शिवाद्यन्तं, ब्रह्माद्यष्टमूर्तिं सृष्ट्याद्युपक्रमं ध्यायेत्। शिवस्य स्थूलरूपाणि शास्त्रेषु स्थापितानि—क्रूरं, मिश्रं, शान्तं च—महर्षिभिः उद्घोषितानि। तानि फलेच्छारहितैः, ध्यानकुशलैः साधकैः ध्यायनीयानि। क्रूररूपध्यानात् पापरोगनाशः जायते; मिश्रशान्तरूपध्यानात् मोक्षः न शीघ्रं न च दीर्घकालं प्राप्तः। शान्तरूपेण विशेषतः मोक्षः, शान्तिः, ज्ञानं च लभ्यते। अत्र सिद्धयः क्रमशः साध्यन्ते, नात्र संशयः। केचन, श्रीकण्ठस्य स्मरणेन सर्वाभिलषितसिद्धयः शीघ्रं साध्यन्तीति विश्वास्य, तं ध्यायन्ति—एते योगिनः। केचन, मनसः स्थैर्याय स्थूलध्यानं कुर्वन्ति; स्थूलस्थायि मनः सूक्ष्मेऽपि स्थिरं भवति। शिवस्य ध्यानात् सर्वसिद्धयः साक्षात् साध्यन्ते; अन्येषु रूपेषु ध्यानं कुर्वन्, तेषु शिवरूपं अन्तरध्यानं कुर्वीत्। मनःस्थैर्यं निरीक्ष्य, पुनः पुनः तत्र ध्यानं कुर्वीत। आदौ साग्रं ध्यानं, ततः निराग्रं इति प्रसिद्धम्। विदुषां मतं—निराग्रं ध्यानं नास्ति; यः चित्तस्य प्रवाहः, स एव ध्यानं। अतः, अत्र चित्तं निर्ग्रहे एव प्रवर्तते; साग्रं ध्यानं उदयिनः सूर्यस्य किरणवत्। सूक्ष्मध्यानं निराग्रं; तस्मात् परं नास्ति। अथवा, साग्रं ध्यानं रूपनिष्ठम्। निराग्रं ध्यानं रूपरहितचैतन्यरूपं; बीजयुक्तं च बीजरहितं च, तदेव ध्यानं। रूपरहिते च रूपे च आश्रयात्, आदौ साग्रं ध्यानं बीजयुक्तं कुर्यात्। अन्ते निराग्रं, बीजरहितं कुर्यात्, सर्वसिद्धिप्राप्तये। प्राणायामेन, शान्त्यादिस्थितयः, देव्या गुणाः, क्रमशः साध्यन्ते। शान्तिः, गम्भीरशान्तिः, दीप्तिः, परमस्पष्टता—एताः शान्तिः, सर्वदुःखनिवृत्तिः। अन्तरबाह्यतमःनाशः गम्भीरशान्तिः; अन्तरबाह्यदीप्तिः दीप्तिः। यः सुखावस्थाः, स स्पष्टा इति विदुषः। सर्वकारणानि, बाह्यान्तराणि, स्पष्टबुद्ध्या शीघ्रं अनुकूलानि भवन्ति। ध्यानकर्ता, ध्यानं, ध्यानविषयः, ध्यानार्थः—एतानि चत्वारि ज्ञात्वा, ध्यानकर्ता ध्यानं कुर्यात्। यः ज्ञानवैराग्ययुक्तः, नित्यं एकचित्तः, श्रद्धालुः, शान्तात्मा, स साधूनां मतः ध्यानकर्ता। ध्यानस्य मूलं मननं; शिवस्य पुनः पुनः मननं। अल्पमपि योगाभ्यासः पापं नाशयति; यथा क्षणमात्रं श्रद्धया परमेश्वरध्यानं। एकचित्तेन कृतं ध्यानं ध्यानं इति कथ्यते। ध्यानविषयः, विदुषां मतं, यः ध्यानस्य आधारः, यः चित्तप्रवाहस्वरूपः, स शिवः स्वपत्नीसमेतः। पूर्णध्यानात् शिवे साक्षात् मोक्षः, ऐश्वर्यं, लघुत्वादिसिद्धयः। ध्यानात् सुखं, मोक्षः, निर्भयता च सम्पद्यते; तस्मात् सर्वं त्यक्त्वा ध्याननिष्ठः भवेत्। ज्ञानं ध्यानं विना नास्ति, ध्यानं योगिनं विना नास्ति; यः ध्यानज्ञानयुक्तः, स संसारसागरं तीर्तः। शान्तं, एकचित्तं, उपाधिवर्जितं ज्ञानं केवलं योगाभ्यासिनः लभ्यते। येषां सर्वपापं नष्टं, तेषां मनः ज्ञानध्यानयोः स्थितम्; येषां बुद्धिः पापदुष्टः, तेषां काथा अपि दुर्लभा। यथा ज्वलनं अग्निः शुष्कं तृणं च तिक्तं तृणं च दहति, तथा ध्यानाग्निः शुभाशुभकर्माणि तत्क्षणं दहति। एवं शिवपुराणे ध्यानयोगस्य गूढं रहस्यं, कमलवर्णवर्णसम्पदा, शिवरूपविचारः, ध्यानस्य प्रकारः, साधकस्य गुणाः, ध्यानस्य फलानि च, महर्षिभिः श्रद्धया प्रतिपादितम्।