शिवपुराणम्

सुप्रभेक्षणे योगी, निद्राजागरणयोः समत्वं कुर्वन्, सर्वप्रकारं श्रमं परिहृत्य, सुखे रम्ये विस्तीर्णे समे शुचौ आसने सम्यक् उपविशति। तत्र पद्मासनं वा स्वस्तिकासनं वा आचरन्, स्वगुरून् वृद्धांश्च क्रमशः नमस्कृत्य, गात्राणि सम्यक् विन्यस्यति। ग्रीवा शिरः उरः च सम्यक् उन्नतानि धारयन्, दृष्टिं न विचालयन्, शिरः किंचित् उन्नतं, दन्तौ न स्पृशन्ति। जिह्वा दन्ताग्रेषु स्थिरा, अण्डयोः लिङ्गस्य च संरक्षणं पादाग्रैः कुर्यात्। बाहू सावधानम् उरूषु क्रास्वारोप्य, दक्षिणहस्तस्य पृष्ठं वामहस्तस्य तले स्थापयेत्। पृष्ठं शनैः उन्नम्य, उरः पुरतः दृढं कृत्वा, नासाग्रं एव पश्यन्, चक्षुः नान्यत्र विचालयेत्। श्वासप्रवाहं समाहितं स्थिरं कृत्वा, शिलावत् अचलः, अन्तःशरीरे शिवं अन्तःपुरे चिन्तयेत्। हृदयपद्ममध्ये, ध्यानयज्ञेन पूजां कुर्यात्—आधारे, नासाग्रे, नाभौ, कण्ठे, तालुस्थले च। भ्रूमध्ये, द्वारे, ललाटे, मूर्ध्नि वा, क्रमशः शिवस्य परमासनं देवीसहितं स्थापयेत्। तत्र, आवरणयुक्तं वा रहितं वा, द्विदलपद्मे, षोडशदलपद्मे, द्वादशदलपद्मे वा, विधिनुसारं स्मरेत्। दशदलपद्मे, षड्दलपद्मे, चतुरदलपद्मे वा शिवं स्मरेत्; भ्रूमध्ये द्विदलपद्मं विद्युत्प्रभं विराजते। तस्य पद्मस्य मध्ये, दक्षिणे वामे च क्रमशः, विद्युत्प्रभाः पत्राणि वर्णितानि, प्रत्येकं वर्णान्ते स्थितानि। षोडशपत्राणि षोडशस्वराः पूर्वेभ्यः क्रमशः स्थापिताः; तदपि पद्मं कन्दमूलस्थले स्थितम्। कादि थान्ताः वर्णाः पत्रेषु क्रमशः स्थापिताः। शुद्धश्वेतपद्मे डादि फान्ताः वर्णाः क्रमशः स्थिताः। निर्भस्माग्नेः वर्णपद्मे, बादि लान्ताः वर्णाः स्थिताः; कन्दमूलस्थले सुवर्णपद्मे वादि सान्ताः वर्णाः पत्रेषु क्रमशः स्थापिताः। एतेषु पद्मेषु, यत्र मनः विशेषेण स्थिरं भवति, तत्र देवदेवीं स्थिरबुद्ध्या चिन्तयेत्। शुद्धरूपं अङ्गुष्ठमात्रं, सर्वतः दीप्तं, स्फटिकदीपशिखासदृशं, स्वशक्त्या सम्यक् भूषितं पश्येत्। तदर्धचन्द्ररूपं वा, तारा वा, तण्डुलसदृशं वा, पद्मनालसूत्रसदृशं वा, कदम्बगोलकसदृशं वा, हिमबिन्दुसदृशं वा दृश्यते। यदि भूतेषु भूम्यादिषु स्वाधिकारं इच्छति, एवं ध्यानं कुर्यात्। प्रत्येकस्य भूतस्य स्थूलरूपेण तदधिष्ठातृदेवं, सदा शिवपर्यन्तं, ब्रह्माद्यष्टमूर्तिं सृष्ट्याद्युपक्रमं चिन्तयेत्। शिवस्य स्थूलरूपाणि शिवशास्त्रे स्थापितानि; उग्रं मिश्रं शान्तं च, महर्षिभिः निर्दिष्टानि। तानि फलं न कामयमानः, ध्यानकुशलः, ध्यानं कुर्यात्; उग्ररूपे ध्यानं कृत्वा, पापरोगनाशः भवति। मिश्रशान्तरूपे ध्यानं कृत्वा, मोक्षः न शीघ्रं न च दीर्घं लभ्यते; शान्तरूपे विशेषतः मोक्षः, शान्तिः, ज्ञानं च लभ्यते। अत्र सिद्धयः क्रमशः साध्यन्ते, नात्र संशयः। केचित् श्रीकण्ठं स्मृत्वा, सर्वकामसिद्धिं शीघ्रं जानीयुः, तं ध्यानं कुर्वन्ति—ते योगिनः। केचित् मनः स्थैर्याय स्थूलध्यानं कुर्वन्ति; स्थूले मनः स्थितं, सूक्ष्मे अपि स्थिरं भवति। शिवं ध्यानं कृत्वा, सर्वसिद्धयः साक्षात् साध्यन्ते; अन्यरूपे ध्यानं कुर्वन्, तत्र अपि शिवरूपं चिन्तयेत्। मनः स्थिरतां निरीक्ष्य, पुनः पुनः तत्र ध्यानं कुर्यात्; आदौ सविषयं ध्यानं, तदनन्तरं निर्विषयं इति कथ्यते। विद्वद्भिः उक्तं, निर्विषयं ध्यानं न अस्ति, यः चित्तस्य प्रवाहः स एव ध्यानं। अतः, अत्र बुद्धिः केवलं निर्विषये प्रवर्तते; सविषयं ध्यानं उदयार्ककिरणवत्। सूक्ष्मध्यानं निर्विषयं, परमं न किञ्चिदस्ति; अथवा, सविषयं ध्यानं रूपाधारितम्। निर्विषयं ध्यानं रूपहीनचेतनारूपं; बीजयुक्तं वा बीजरहितं वा, तदेव ध्यानं इति कथ्यते। रूपे च रूपहीने च आश्रयात्, आदौ सविषयं ध्यानं बीजयुक्तं कुर्यात्। अन्ते निर्विषयं बीजरहितं कुर्यात्, सर्वसिद्ध्यर्थं; प्राणायामेन देवीशान्त्यादिस्थितयः क्रमशः साध्यन्ते। शान्तिः, गम्भीरशान्तिः, दीप्तिः, ततः परमप्रकाशः—एते शान्तिः, सर्वव्यसननिवृत्तिः। अन्तर्बहिरन्धकारनाशः गम्भीरशान्तिः; आभ्यन्तरबाह्यदीप्तिः दीप्तिः। तद्व्याप्तिः प्रकाशः इति विद्वद्भिः कथ्यते; बाह्याभ्यन्तरकारणानि सर्वाणि, शीघ्रं बुद्धिप्रकाशेन अनुकूलानि भवन्ति; ध्यानकर्ता, ध्यानं, ध्येयम्, ध्यानस्य प्रयोजनं—एतानि चत्वारि ज्ञात्वा ध्यानं आचरितव्यम्। ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः, नित्यं अव distracted mind, श्रद्धावान् शान्तात्मा, स साधुभिः ध्यानकर्ता इति कथ्यते।