शिवपुराणम्

योगमार्गे यदा चित्तस्य प्रमादः जायते तदा तस्य विस्मरणं इति कथ्यते; अभ्यासः तु चिन्तनं इति निर्दिष्टः। ज्ञानं यदा प्रमादाभ्यासयोः प्रभावेण विकृतं भवति तदा तत्र स्थानस्य विषये संशयः उत्पद्यते। मनसः स्थैर्याभावः तु योगपथे स्थापितत्वस्य अभावः इति कथ्यते; श्रद्धायाः अभावः तु निश्चयहीन वृत्तिः इति निर्दिष्टः। यदा बुद्धिः विकृतः भवति तदा तद् भ्रान्तिः इति कथ्यते। अज्ञानजन्यं दुःखं मनसः आन्तराय क्लेशः इति प्रसिद्धम्। शारीरककारणैः पूर्वकृतैः कर्मभिः उत्पन्नं दुःखं लौकिकक्लेशः इति कथ्यते; दिव्यकारणैः, ग्रहविषादिभिः उत्पन्नं दुःखं अपि वर्ण्यते। मोक्षकामनायाः अवरोधेन उत्पन्नं विषादम् उच्यते; वस्तुनां विविधेषु विषयेषु भ्रमः तु चञ्चलता इति कथ्यते। यदा एते विघ्नाः शमं यान्ति तदा योगनिष्ठस्य योगिनः दिव्यलक्षणानि प्रादुर्भवन्ति; तानि सिद्धिलक्षणानि इति कथ्यन्ते। दृष्टिः, श्रवणम्, वार्ता, दर्शनम्, रसः, स्पर्शः—एते षड् विघ्नाः; तेषां लोपे योगसिद्धिः इति प्रसिद्धम्। दृष्टिः तु सूक्ष्मं, गूढं, अतीतं, दूरं, आगामी च वस्तु यथार्थतया अवलोकनम् इति कथ्यते। श्रवणम् तु सर्वशब्दानां सहजं ग्रहणम्; वार्ता तु सर्वदेहिनां मध्ये सर्ववृत्तान्तज्ञानम्। दर्शनम् तु दिव्यजनानां सहजं दर्शनम्; रसः तु दिव्यरसानां आस्वादनम् इति कथ्यते। स्पर्शः तु दिव्यगन्धादिसंवेदनम्, ब्रह्मलोकपतिभ्यः पर्यन्तम् इति प्रसिद्धम्। रत्नानि तिष्ठन्ति, बहुलं दत्तानि; स्वाभाविकं मधुरं विविधं वचनं उत्पद्यते। सर्वामृतानि दिव्यौषधयः साध्यन्ते; श्रद्धायाम् दिव्यस्त्रियः तानि ददाति। योगसिद्ध्याः एकस्य दर्शनमात्रेण मनः मोक्षे स्थिरं भवति—"यथा अहं एतत् दृष्टवान्, तथा मोक्षः स्यात्" इति। शरीरस्य लघुत्वं, स्थूलत्वं, बाल्यं, वृद्धत्वं, यौवनं च, तथा विविधा अद्भुतरूपाणि—एते चतुर्विधा शरीरधारणम्। पृथिवीतत्त्वस्य अभावे सदा गन्धसंग्रहः भवति; एवं ते अष्टगुणाः दैत्यपृथिव्यवस्था इति कथ्यन्ते। जलनिवासः, भूम्युत्थानम्, इच्छया समुद्रपानम्, दुःखरहितम्; यत्र यत्र इच्छति तत्र जलस्य प्रादुर्भावः; पात्राद्याभावेन जलस्य हस्ते संग्रहः। यत् निरसः वस्तु इच्छति, तत् तस्मिन्नेव क्षणे ससः भवति; अन्यत्र त्रिविधशरीरधारणम्। शरीरम् अप्रतिक्लिष्टम्, पृथिव्यगुणयुक्तम्; एषा षोडशधा अद्भुतसिद्धिराज्यः। शरीरात् अग्निसृष्टिः, उष्णता-भयपरिहारः, इच्छया जगद् दाहशक्ति, बिना प्रयत्नम्। जले अग्निस्थापनम्, हस्ते अग्निधारणम्; दग्ध्वा पुनः सृष्टिः यथापूर्वम्, मुखे अन्नपाकः; द्वाभ्यां शरीरसृष्टिः सिद्धिराज्ययुक्ता। एषा चतुर्विंशतिधा अग्निसिद्धिः—मनसः वेगः, तत्त्वेषु क्षणेन प्रवेशः। गिरिमहतादि भारस्य सहजं धारणम्, गुरुत्वं लघुत्वं, हस्ते वायुधारणम्। अङ्गुलिस्पर्शादिभिः भूमिः कम्पते; एकेन शरीरं अग्नितत्त्वास्वादनयुक्तम्। ज्ञानी वायोः द्वात्रिंशत् शक्तिम् जानन्ति—छायारहितं, इन्द्रियाणि अदृश्यानि। इच्छया आकाशगमनम्, विषयैः एकीकरणम्, आकाशे लङ्घनम्, स्वशरीरे प्रवेशः—एते तस्य शक्तयः। आकाशमण्डलरूपधारणम्, देहहीनता, वायुराज्ययुक्तता—एते महान्तः चत्वारिंशत् शक्तयः। एषा इन्द्रराज्यः इति कथ्यते; आकाशतत्त्वम् इति अपि। इच्छया सिद्धिः, इच्छया प्रस्थानम् अपि अन्तर्भूतम्। सर्वेषां जयः, सर्वगूढार्थदर्शनम्, कर्मानुसारसृष्टिः, स्वामित्वम्, सर्वेषां प्रियदर्शनम्। संसारचक्रदर्शनम्, इन्द्रास्वादनयुक्तता—एषा चन्द्रराज्यः, या मनसः श्रेष्ठा। छेदनम्, ताडनम्, बन्धनम्, मोचनम्, सर्वसत्त्वानां गृहीतिः। सर्वेषां अनुग्रहः, मृत्युकालविजयः—एषा प्रजापतिराज्यः, आत्मभावोत्पन्ना। चन्द्रास्वादनयुक्ता एषा महाशक्तिः षट्षष्टिधा—इच्छया सृष्टिः, रक्षणम्, संहारः च। सर्वेषां राज्यम्, जीवचित्तनियमनम्, सर्वेषु अद्वितीयता, पृथक् जगत्सृष्टिः। शुभाशुभकर्म, प्रजापतिशक्तिसंयुक्तता; षट्चत्वारिंशतिधा ब्रह्मराज्यः इति प्रसिद्धम्। एतत् परं द्वितीयं स्वाभाविकराज्यं बुद्धिसम्बद्धम्; तत् वैष्णवम् इति कथ्यते, तस्य क्षेत्रं लोकपालनम्। तद् ब्रह्मणः परमं स्थानं अन्यैः वर्णयितुं न शक्यते। सः पुरुषः च द्वितीयं गणेशराज्यं—तस्य स्थितिं अन्यैः, विष्णुनापि, ज्ञातुं न शक्यते। सर्वज्ञानसिद्धयः विघ्नैः सहैव भवन्ति; तानि अत्युत्तमवैराग्येन यत्नपूर्वकं निग्रहीतव्यानि। येषां चित्तम् अशुद्धरूपगुणेषु आसक्तम्, तेषां परमं निर्भयम् सर्वकामराज्यं न जायते। एवं योगमार्गे विविधा विघ्नाः, तेषां शमनात् दिव्यसिद्धयः, चित्तस्य स्थिरता, शरीरस्य अद्भुतधारणम्, तत्त्वानां शक्त्युपलब्धिः, तथा परमराज्यं, ब्रह्मराज्यं, वैष्णवराज्यं, गणेशराज्यं च, विविधानि सिद्धिलक्षणानि, योगिनां योगसाधनस्य फलरूपेण, शास्त्रेण निर्दिष्टानि।