शिवपुराणम्

समाधिः योगस्य अन्तिमाङ्गं नाम्ना निर्दिष्टः। समाधिना सर्वत्र ज्ञानदीपः उदितः भवति। यस्मिन्वस्थायाम् केवलं विषयः एव अवशिष्टः, तस्मिन्नेव स्थिरः दधिवत्, चैतन्यं स्वस्वरूपशून्यमिव प्रकाशते—सा अवस्था समाधिः इति कथ्यते। योगी विषयध्यानमनोऽभिसंयोगेन तं दृढं अनुभूय समाधौ स्थितः भवति, मोक्षाग्निवत् प्रशंस्यः। तत्र सः न शृणोति, न घ्राणयति, न भाषते, न पश्यति, न स्पर्शान् वेदति, न मनसा किञ्चिद् इच्छति। न किञ्चिद् चिन्तयति, न बध्यते, काष्ठवत् स्थितः। एवं आत्मा शिवे विलीनः समाधिस्थः योगी इह वर्ण्यते। यथा वातरहितस्थले दीपः न चलति, तथा समाधिस्थः ज्ञानी न चलति। एवं योगी यः एतद्विधया अभ्यासं करोति, तस्य सर्वविघ्नाः शनैः शनैः नश्यन्ति, परमयोगः लभ्यते। यस्य योगाभ्यासः अस्ति तस्य दश विघ्नाः कथ्यन्ते—आलस्यं, तीव्रव्याधयः, प्रमादः, स्थानस्य संशयः, चित्तस्य चञ्चलता, श्रद्धायाः अभावः, विपर्ययदर्शनम्, दुःखम्, ग्लानि, विषयेषु विक्षेपः। योगिनां आलस्यं शरीर-चित्तयोः मन्दता; व्याधयः दोषविकारैः उत्पन्नाः; प्रमादः विस्मृतिरेव; अभ्यासः चिन्तनम्; द्वयस्य योगः स्थानसंशयः। चित्तस्य स्थैर्याभावः अस्थापनम्; श्रद्धायाः अभावः योगमार्गे विश्वासशून्यभावः। विपर्ययः विकृतबुद्धिः; अज्ञानजन्यं दुःखं अन्तर्गतमनसः क्लेशः। पूर्वकृतकर्मजन्यं दुःखं लौकिकक्लेशः; दैवजन्यं दुःखं—ग्रहविषादि। मोक्षेच्छायाः विघ्नजन्यं ग्लानि; विषयविकल्पजन्यं विक्षेपः। एते विघ्नाः शान्ताः सन्ति चेत्, योगनिष्ठस्य दिव्यलक्षणानि प्रादुर्भवन्ति—सिद्धिलिङ्गानि। दृष्टिः, श्रवणम्, वार्ता, दर्शनम्, स्वादु, स्पर्शः—षड् विघ्नाः; तेषां नाशे योगसिद्धिः। दृष्टिः—विषयस्य सूक्ष्मस्य, गूढस्य, अतीतस्य, दूरस्य, भविष्यस्य च यथार्थानुभवः। श्रवणम्—सर्वशब्दानां स्वयमेव ग्रहणम्। वार्ता—सर्वदेहिनां ज्ञानम्। दर्शनम्—स्वयमेव दिव्यदेवतादर्शनम्; स्वादु—दिव्यरसानां भोगः। स्पर्शः—दिव्यगन्धादिसंवेदनम्, ब्रह्मलोकपतितः पर्यन्तम्। रत्नानि सन्ति, बहुशः प्रदीयन्ते; विविधं स्वयंसिद्धं मधुरं वाक्प्रवृत्तिः। सर्वरसायनानि, दिव्यौषधयः सिद्धाः; श्रद्धायाः प्रसादे दिव्यस्त्रियो ददाति। योगसिद्ध्याः एकं लक्षणं दृष्ट्वा, मनः मोक्षे स्थिरं भवति—"यथा अहं इदं दृष्टवान्, तथा मोक्षः स्यात्।" शरीरस्य चारित्र्यं—कृशता, स्थूलता, बाल्यं, वृद्धत्वं, यौवनम्, विविधा अद्भुतरूपाणि—चतुर्विधं। भूमितत्त्वाभावेन सदा सुगन्धसंग्रहः; अष्टगुणाः असुरभूमिस्थितिः। जलस्थायित्वम्, भूमिस्थातः उत्पत्तिः; इच्छया समुद्रपानम्, दुःखरहितम्। यत्र यत्र इच्छति, तत्र जलस्य प्रादुर्भावः; घटाद्युपकरणं विना हस्ते जलधारणम्। यत् निरसाद्यं खादितुं इच्छति, तत् तस्य क्षणे ससाद्यं भवति; अन्यत्र त्रिविधशरीरधारणम्। शरीरम् अघातमुक्तम्, भूमिगुणयुक्तम्; अष्टादशसिद्ध्याः अद्भुतराज्यलक्षणम्। शरीरात् अग्निसृष्टिः, तापभयपरिहारः; इच्छया जगत् दाहशक्ति, कष्टविना। जलमध्ये अग्निस्थापनम्, हस्ते अग्निधारणम्; दाहात् अनन्तरं पुनः सृष्टिः, मुखे अन्नपाकः; द्वयोः शरीरसिद्धिः, राज्यलक्षणयुक्ता। चतुर्विंशतिः अग्निसिद्धिः—मनःवेगः, तत्त्वेषु त्वरितप्रवेशः। पर्वतानां महाभारस्य च सहजधारणम्, गुरुत्वं, लघुत्वं, हस्ते वातधारणम्। अङ्गुलिस्पर्शेन भूमिसञ्चलनम्; एकशरीरेण अग्निसुखानुभवः। वायोः द्वात्रिंशत्सिद्धिः—छायाशून्यता, इन्द्रियाणां अदृश्यता। इच्छया आकाशगमनम्, विषयसंयोगः, व्योमलङ्घनम्, स्वशरीरे प्रवेशः। आकाशराशिसृष्टिः, शरीररहितता, वायुस्वामित्वयुक्ता—चत्वारिंशत्सिद्धिः। एषा इन्द्रराज्यसिद्धिः, आकाशतत्त्वम्; इच्छया सिद्धिः, निर्गमनम्। सर्वविजयः, सर्वगूढार्थानां दर्शनम्, कर्मानुसारं सृष्टिः, ऐश्वर्यम्, सर्वेषां प्रियदर्शनम्। एवं योगाभ्यासिनां समाधिस्थानं, विघ्ननाशं, दिव्यसिद्धिलक्षणं च, शिवे आत्मानं विलीनं, योगस्य परमं स्वरूपं दर्शितम्।