शिवपुराणम्

तस्मāt् मनः धारणाभ्यासेन स्थिरं कर्तव्यम्। ध्याने तु शिवस्मरणं पुनःपुनः आश्रयः भवति। यदा मनः एकाग्रं भवति, तदा तत् ध्यानं इति कथ्यते; यथा ध्यानविषयस्य अवस्था, तथा बुद्धिः तत्र सन्निहिता भवति। अनन्यबुद्ध्याः निःसन्ततिः प्रवाहः ध्यानं इति निर्दिष्टः; सर्वं परित्यज्य, शिवः एव शुभदः इति उच्यते। अथर्वणवचनात् देवाधिदेवः परमः ध्यानविषयः, तथा परमशिवा अपि ध्यान्या; शिवः शिवा च सर्वभूतव्यापिनौ। एते उभौ श्रुति-स्मृत्युक्तौ सर्वव्यापिनौ, सर्वदा प्रसिद्धौ, सर्वज्ञौ, नानारूपप्रकाशौ, सर्वदा ध्यान्यौ। अस्य ध्यानस्य द्विविधं फलम्—मोक्षः प्रथमः, अणिमादि सिद्धिः अपरः; एते द्वे फलम् ज्ञेयम्। चत्वारि—ध्यानकर्ता, ध्यानं, ध्यानविषयः, ध्यानस्य प्रयोजनम्—एतानि ज्ञात्वा योगविद् योगाभ्यासं कुर्यात्। ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः, श्रद्धालुः, धैर्यवान्, निरममः, सदा उत्साही—एवं ध्यानं कुर्वन् इति कथ्यते। जपात् क्लान्तः पुनः ध्यानं कुर्यात्; ध्यानात् श्रान्तः पुनः जपं कुर्यात्। जपध्यानाभ्यां युक्तस्य योगः शीघ्रं सिद्ध्यति। धारणासमयः द्वादशश्वासः; ध्यानं धारणायाः द्वादशगुणम्। यावत् ध्यानं द्वादशगुणं न प्राप्नोति, तावत् तत् समाधिः इति कथ्यते। समाधिः योगस्य अन्तिमाङ्गम्; समाधिना सर्वत्र ज्ञानप्रकाशः उदेति। यत्र केवलं ध्यानविषयः तिष्ठति, तद् दधिवत् अचलः, चैतन्यं स्वस्वरूपरहितम् इव प्रतीतिः—तत् समाधिः इति कथ्यते। मनः ध्यानविषये लीनं कृत्वा, दृढं तं पश्यति; समाधिस्थः योगी मोक्षाग्निवत् प्रशंस्यः। न शृणोति, न घ्राणयति, न वदति, न पश्यति, न स्पर्शान् वेदति, न मनः संकल्पं करोति। न चिन्तयति, न बन्ध्यते, काष्ठवत् तिष्ठति; आत्मा शिवे लीनः, एवं समाधिस्थः इह वर्ण्यते। यथा वातरहितस्थाने दीपः न कम्पते, तथा समाधिस्थः विद्वान् न चलति। एवं योगाभ्यासी योगिनः सर्वविघ्नाः शनैः शनैः नश्यन्ति, परमयोगः सम्पद्यते। आलस्यं, तीव्ररोगः, प्रमादः, स्थानशङ्का, चित्तचञ्चलता, श्रद्धाभावः, विपर्ययदर्शनम्—एते दश योगाभ्यासिनां विघ्नाः इति कथ्यन्ते। आलस्यं योगिनां शरीरचेतसोः मन्द्यम्; रोगाः दोषसम्भवाः, कार्यदोषात् उत्पन्नाः। प्रमादः योगे विस्मरणम्; अभ्यासः चिन्तनम्; ज्ञानं द्वयोः प्रभावितम्—स्थानशङ्का। चित्तचञ्चलता अस्थिरता इति कथ्यते; श्रद्धाभावः योगमार्गे निश्चयहीनवृत्तिः। विपर्ययदर्शनं भ्रान्तज्ञानम्; अज्ञानसम्भवः दुःखं अन्तःकरणदुःखम्। पूर्वकृतकर्मसम्भवः दुःखं लौकिकदुःखम्; ग्रहविषादि दिव्यदुःखम् अपि वर्ण्यते। मोक्षकामनायाः अवरोधसम्भवः ग्लानि इति कथ्यते; विविधविषयेषु मोहः चञ्चलता इति। यदा एते विघ्नाः शमिताः, तदा योगनिष्ठस्य दिव्यलक्षणानि प्रादुर्भवन्ति; एतानि योगसिद्धिलक्षणानि। द्रष्टिः, श्रवणम्, वार्ता, दर्शनम्, रसः, स्पर्शः—एते षड् विघ्नाः; तेषां नाशे योगसिद्धिः। द्रष्टिः वस्तुनः यथार्थदर्शनम्—सूक्ष्मं, गूढम्, अतीतम्, दूरम्, भविष्यद् वस्तु। श्रवणम् सर्वशब्दानां सहजग्रहणम्; वार्ता सर्वजनानां ज्ञानम्। दर्शनम् दिव्यजनानां सहजदर्शनम्; रसः दिव्यरसास्वादनम्। स्पर्शः दिव्यगन्धादिसंवेदनम्, ब्रह्मलोकाधिपतिपर्यन्तम्। रत्नानि सन्ति, बहुलं दत्तानि; विविधं मधुरं वाक् स्वयमेव उत्पन्नम्। सर्वामृतानि, दिव्यऔषधानि सिद्धानि; श्रद्धायाः दिव्यस्त्रियः तानि ददाति। एकं योगसिद्धिं दृष्ट्वा, मनः मोक्षे स्थिरं भवति—"यथा अहं इदं दृष्टवान्, तथा मोक्षः भवतु" इति। कृशता, स्थूलता, बाल्यं, वृद्धता, यौवनं, विविधं अद्भुतरूपम्—एते चतुर्विधं देहधारणम्। भूमितत्त्वाभावे सदा सुरभिगन्धसंग्रहः; अतः अष्टगुणाः दैत्यभूमिस्थितिः इति कथ्यन्ते। जलनिवासः, भूमिस्थानात् उद्भवः; इच्छया समुद्रपानम् दुःखरहितम्। यत्र यत्र इच्छति, तत्र जलप्रादुर्भावः; घटाद्युपकरणं विना हस्ते जलधारणम्। यद् रूचिकरं स्वादरहितं खादितुम् इच्छति, तत् तस्मिन्क्षणे स्वादयुक्तं भवति; अन्यत्र त्रिविधदेहधारणम्। देहः विक्षतिरहितः, भूमिगुणयुक्तः; एषा षोडशविधा अद्भुतसिद्धिः ऐश्वर्यस्य।