शिवपुराणम्

यः योगाभ्यासे प्राणायामं सम्यगधिगच्छति, स तेन सर्वदोषान् दग्ध्वा स्वदेहमपि रक्षति। यदा स प्राणस्य यथार्थं निग्रहमधिगच्छति, तदा तस्य लक्षणानि निरीक्षेत। तत्र मलमूत्रश्लेष्मणां ह्रासः, बहुभोजनक्षमता, दीर्घकालं निष्वासस्य शक्तिश्च जायते। लाघवम्, शीघ्रता, उत्साहः, वाक्सौष्ठवम्, सर्वरोगनाशः, बलम्, तेजः, कान्तिश्च तस्मात्सम्पद्यन्ते। स्थैर्यम्, मेधा, यौवनम्, धैर्यम्, स्वच्छता, तपसा पापक्षयः, यज्ञदानव्रतानां च आचर्यम् उत्पद्यते। एतानि सर्वाण्यपि प्राणायामस्य षोडशांशमपि न सम्यगुपयान्ति; यथा इह विषयेषु प्रविष्टेन्द्रियाणि न सम्यगुपयान्ति। यदा सर्वेन्द्रियाणि विषयात् सह एकत्र निगृह्णाति, तदेव प्रत्याहारः इत्युच्यते; पूर्वकृतैः कर्मभिः इन्द्रियाणि स्वर्गे वा नरके वा नयन्ति। निगृहीतानि वा मोक्षितानि वा, स्वर्गनरकयोः कारणं भवन्ति; अतः सुखमिच्छन् विवेकिनिर्वेदयुक्तः पुरुषः तानि नियन्तव्यानि। शीघ्रमेव इन्द्रियाणां अश्वान् निगृह्य, आत्मना आत्मानं उद्धरेत्; संक्षेपेण, धारणा नाम मनसः एकत्र स्थापनम्। स च देशः केवलं शिव एव, अन्यत्र न; त्रिदोषाः अन्यत्रैव जायन्ते। तस्मिन्नेव देशे किञ्चित्कालं मनः स्थापयेत्। यदि मनः विषयात् न चलति, तदेव धारणा, नान्यथा; धारणा तः प्रथमतः मनः स्थैर्यम् उपजायते। अतः धारणा-अभ्यासेन मनः स्थिरं कर्तव्यम्; ध्यानसमये पुनः पुनः शिवस्मरणं आधारः। मनः एकाग्रं यदा भवति, तदेव ध्यानम्; तथा च विषयस्य भावेन यथारूपज्ञानम्। अन्यज्ञानरहितं अविच्छिन्नं प्रवाहं ध्यानं स्मृतम्; सर्वं परित्यज्य, शिव एव शुभदः। ध्येयः परमेश्वरः देवातिदेवः, यथा अथर्वणश्रुतिरेव निर्दिशति; एवं परमेश्वरी शिवापि ध्येय्या, यौ शिवशिवे सर्वभूतव्यापिनी। एते उभौ, श्रुतिस्मृतिप्रवक्तौ, सर्वत्र व्यापिनौ, नित्यं कीर्तितौ, सर्वज्ञौ, नानारूपेण च नित्यमध्यान्यौ। तस्य ध्यानस्य द्विविधं फलम्—मोक्षः प्रथमं, द्वितीयं च अणिमादिसिद्धिप्राप्तिः; एतद्बुद्ध्वा। एतानि चत्वारि—ध्यातृ, ध्यानम्, ध्येयम्, ध्यानस्य प्रयोजनम्—इति योगविद् योगं आचरेत्। ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः, श्रद्धावान्, धीरः, अलोलुपः, नित्यं उत्साही—एवं ध्यानं कुर्वन्नुच्यते। जपात् क्लान्तः सन् पुनः ध्यानं कुर्यात्; ध्यानात् क्लान्तः सन् पुनः जपं कुर्यात्। उभयाभ्यासयुक्तस्य योगः शीघ्रं सिद्ध्यति। एकाग्रता द्वादशश्वासपर्यन्तम्; ध्यानं तस्य द्वादशगुणम्। यावत् द्वादशधा ध्यानं न सिध्यति, तावत् तदेव समाधिः। समाधिः योगस्य अन्तिमाङ्गं कथ्यते; समाधिना सर्वत्र ज्ञानप्रकाशः जायते। यत्र केवलं विषय एव शेषते, स्थिरं दधिवदिव, आत्मबुद्धिः स्वस्वरूपरहितेव दृश्यते, स समाधिः इत्युच्यते। मनः ध्येयवस्तुनि लीनं कृत्वा, दृढं तदेव पश्यति; समाधिस्थः योगी मोक्षाग्निवत् स्तूयते। न सः शृणोति, न जिघ्रति, न भाषते, न पश्यति, न स्पर्शनुभवति, न च मनः किञ्चिदिच्छति। नापि किञ्चिद् विचिन्तयति, न बध्यते, काष्ठवत् स्थितः भवति। एवं आत्मा शिवे लीनः सन्, अत्र समाधिस्थः इति कथ्यते। यथा वातरहिते देशे दीपः न चलति, एवं समाधिस्थस्य बुद्धिमतः चित्तं न चलति। एवं योगाभ्यासी योगिनः सर्वावरोधाः शनैः शनैः नश्यन्ति, परमं योगं सः प्राप्नोति। मन्दता, घोररोगाः, प्रमादः, देशे संशयः, चित्तस्य चाञ्चल्यं, श्रद्धाभावः, भ्रान्तिदर्शनम्—एतानि दश योगस्य विघ्नानि कथ्यन्ते। मन्दता योगिनां शरीरचित्तयोः आलस्यं; रोगाः दोषवैकल्यात्, दोषाः कर्मजन्याः। प्रमादो योगे विस्मृतिः; अभ्यासः चिन्तनं स्मृतम्। द्वाभ्यां युक्तं ज्ञानं देशे संशयः। चित्तस्य चाञ्चल्यं स्थैर्याभावः; श्रद्धाभावः योगमार्गे निश्चयरहितः भावः। यत् विकृतबुद्धिः, तदेव भ्रान्तिः। अविद्याजन्यं दुःखं अन्तःकरणस्य क्लेशः। शरीरसम्बन्धिजं दुःखं पूर्वकृतकर्मजन्यं लौकिकक्लेशः; दैवसम्बन्धिजं दुःखं, ग्रहविषादिजं, अपि वर्ण्यते। मोक्षेच्छायाः अवरोधात् जायमानं विषादं कथ्यते; विषयेषु भ्रमः चाञ्चल्यं। एते विघ्नाः शमिताः सन्ति चेत्, योगनिष्ठस्य योगिनः दिव्यलक्षणानि जायन्ते; तानि सिद्धिलक्षणानि। प्रत्यभिज्ञा, श्रवणम्, वार्ता, दर्शनम्, रसः, स्पर्शनं—एतानि षट् योगविघ्नानि; तेषां अभावः योगसिद्धिलक्षणम्। प्रत्यभिज्ञा नाम, सूक्ष्मगूढतीतभविष्यवस्तुनः तादृशमेव दर्शनम्। श्रवणं सर्वशब्दानां सुलभश्रवणम्; वार्ता सर्वदेहिनां समाचारज्ञानम्। दर्शनं दिव्यदेवतादर्शनं सुलभम्; एवम्, दिव्यरसास्वादनं रसनम् इत्यभिधीयते।