शिवपुराणम्

द्विजश्रेष्ठाय शुद्धाय चतुर्थांशः दातव्यः, आपत्काले तु श्रेष्ठद्विजाय अर्धं दातव्यमिति विधिः। यानि दानानि अयुक्तानि दुःसाध्यानि च, तानि सर्वाण्यपि सागरे निक्षेप्तव्यानि; निमन्त्रितः स्वसुखसमृद्ध्यर्थं दानानि दातव्यानि। यत्किञ्चिद्याच्यते, तत्सर्वं शक्त्यनुसारं सदा दातव्यम्; यः न ददाति, स सुतरां ऋणवान् भवति परत्र जन्मनि। बुद्धिमान् पुरुषः परदोषान् न स्तौयात्; विशेषेण ब्राह्मणस्य श्रुतदृष्टं न कथयेत्। विद्वान् जनः कदापि न कुपितजनानां मनसि कोपजनकानि वचनानि वदेत्; सन्ध्यासमये चाग्निहोत्रं सम्यक् समृद्ध्यर्थं कारयेत्। यदि कदाचिदशक्तिः स्यात्, तदा सूर्याय चाग्नये च यथाविधि तण्डुलं धान्यं घृतं फलम् मूलं वा हविर्देयं। पात्रे पक्त्वा यथानियमं शुद्धं भोजनं समर्पयेत्; हविर्भावेऽभावे मुख्यं होमं कर्तव्यम्। एषा या नित्यं सन्ध्या, सा पण्डितैः नित्यकर्मत्वेन विज्ञायते; अथवा केवलं जपं सूर्यपूजनं वा कुर्यात्। एवं स्वार्थार्थिनः धनार्थिनश्च यथाविधि आचरन्ति; ब्रह्मयज्ञदेवतार्चननिष्ठाश्च सदा एवं कुर्वन्ति। ये चाग्निपूजननित्याः, गुरुपूजननिष्ठाश्च, ब्राह्मणतर्पणपरायणाश्च, ते सर्वे स्वर्गभागिनः भवन्ति। तत्र शिष्या ऋषयो भगवन्तं पप्रच्छुः—हे प्रभो, कृपया यथाक्रमं अग्निहोत्रं, देवयज्ञं, ब्रह्मयज्ञं, गुरुपूजनं, ब्राह्मणतर्पणं च व्याख्याहि। यद् यद् द्रव्यं वह्नौ समर्प्यते, तत् अग्निहोत्रं इति कथ्यते; ब्रह्मचरिणां तु समिधादानं विशेषतः विधीयते। समिधादानं, प्रतिज्ञादिकं च, प्रथमाश्रमिणां यावत् औपासनपर्यन्तं, द्विजश्रेष्ठाः, कर्तव्यम्। वने वासिनां तपस्विनां च, अग्निः स्वान्तः प्रतिष्ठाप्यते; तेषां शुद्धं मितं चान्नं काले युक्तं हविः भवति। औपासनाग्नेः रक्षणं, कुपे पात्रे वा स्थाप्य, नित्यं इत्युच्यते। अग्निः स्वान्तर्गतः वा, वने वा, राजाज्ञया देवाज्ञया वा भवति; त्यागभयकाले स्वान्तः प्रतिष्ठितः इति कथ्यते। सायं होमः समृद्धिदः, प्रातः सूर्याय होमः दीर्घायुषः स्यात्, इति द्विजश्रेष्ठाः। दिनस्य सूर्ये उदिते, यः सर्वदेवान् इन्द्रादीन् उद्दिश्य वह्नौ हविः समर्पयति, स अग्निहोत्री इति कथ्यते। देवतार्चनं तु पक्तान्नादिदानं च, चूलादिकं च, सर्वं गार्हपत्याग्नौ कर्तव्यम्। द्विजः एकवारं ब्रह्मयज्ञं देवतृप्त्यर्थं कुर्यात्; वेदाध्ययनरूपः स ब्रह्मयज्ञः। एषः नित्यः मासिकः यज्ञः; अग्निहीनं न विधीयते। शृणुत, श्रद्धया, अग्निहीनं देवपूजनं कथयामि। सृष्ट्यादौ सर्वज्ञः करुणासिन्धुः महादेवः, लोकहिताय, वारान् स्थापयामास। स एव जगद्वैद्यः, सर्वौषधीनां औषधम्, स्वदिवसः आरोग्यदायकः इति प्रथमतः स्थापितवान्। ततो मायेः ऐश्वर्यार्थं, वरदायिन्याः च, दिवसं निर्माय; ततः कुमारे जन्मसिद्ध्यर्थं, दुःखक्षयाय च, दिवसं समारभत। आलस्यदुःखक्षयाय, लोकक्षेमकाम्यया विष्णवे दिवसं स्थापयामास। पोषणरक्षणार्थं, आयुषः प्रदायिन्यै च दिवसं निर्माय। त्रैलोक्यस्य चिरस्थायित्वसिद्ध्यर्थं ब्रह्मणः दिवसं स्थापयामास। त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं, पुण्यपापयोः स्थापने च, इन्द्राय यमाय च दिवसं निर्माय। भोगाय, मृत्युनाशनाय, लोकानां च, दिवसं स्थापयामास; आदित्यादीनां रूपाणि, सुखदुःखप्रदायकानि, अपि स्थापितानि। एवं वाराधिपतीन् प्रथमं स्थाप्य, तेजोमण्डले स्थितान्, तेषां तेषां दिवसे तेषां पूजया तेषां फलानि लभ्यन्ते। आरोग्यं, ऐश्वर्यं, व्याधिप्रशमनं, पोषणं, दीर्घायुषः, भोगः, मृत्युनाशनं—एतानि फलानि क्रमशः लभ्यन्ते। वारफलानि विशेषतः देवसन्तुष्ट्या लभ्यन्ते; शिवः चान्यदेवतापूजायाः अपि फलदः। देवसन्तोषार्थं, पञ्चधा पूजनं विधीयते—मन्त्रजपः, हविः, दानं, तपः च। मृद्भाण्डे, प्रतिमायाम्, वह्नौ, ब्राह्मणरूपे वा—षोडशोपचारैः पूजनं कर्तव्यम्। पूर्वाभावे परं गृह्णीयात्, प्रतिपदं श्रेष्ठतरं; नेत्रशिरोरोगे, कुष्ठनाशनाय च। सूर्यपूजनानन्तरं ब्राह्मणभोजनं कुर्यात्; ततः दिवसं, मासं, वर्षं, त्रिवर्षं वा। प्रारब्धं दृढं कर्म, रोगादि, जपादिभिः, इष्टदेवतायाः पूजनादिना विनश्यति; वारव्रतस्य फलं एवं ज्ञेयम्। विशेषतः पापशमनाय, आदित्याय, देवताभ्यः, विशिष्टब्राह्मणेभ्यश्च, सप्ताहस्य प्रथमे दिने होमं कुर्यात्। सोमवारे लक्ष्म्यादिदेवतानां सम्यक् पूजनं कुर्यात्, सर्पिषा पक्तान्नेन च ब्राह्मणान् सहभार्यकान् भोजयेत्। मङ्गलवारे काल्यादिदेवतानां रोगशान्त्यर्थं पूजनं कुर्यात्, मासमाषोदनैः ब्राह्मणान् तर्पयेत्।