शिवपुराणम्

एकदा योगमार्गे प्रवृत्तः साधकः, नियमानुसार नातिवेगे न च मन्दवेगे जानुं परितः परिभ्रम्य अङ्गुलीनिर्घोषं करोति, एष एव प्राणायामस्य परिमाणमिति कथ्यते। परिमाणानि क्रमशः ज्ञेयानि, ऊर्ध्वगमनविधिना च; यदा नाड्यः शुद्धाः स्युः, तदा सम्यक् प्राणायामः साधनीयः। प्राणायामः द्विविधः स्मृतः—बीजयुक्तः च निर्‌बीजः च। जपध्यानरहितः निर्‌बीजः, तयोः सहिता बीजयुक्तः इति। बीजयुक्तः प्राणायामः निर्‌बीजात् शतगुणाधिकः इति विद्वांसः मन्यन्ते, तस्मात् योगिनः प्रायः बीजयुक्तमेव प्राणायामं कुर्वन्ति। पञ्च प्राणाः सन्ति—प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः च। निःश्वासादिकं यः सञ्चालयति, सः प्राण इत्युच्यते; तस्मादेव नागः, कूर्मः, कृकलः, देवदत्तः, धनञ्जयः इति पञ्च नामानि। अन्नादिसेवनकाले अपानः अधः गच्छति, व्यानः सर्वाङ्गेषु व्याप्य तानि पुष्णाति। उदानः प्राणस्थानानि कम्पयति, समानः सर्वशरीरं समं करोति, अतः सः समानः इति कथ्यते। नागः ऊद्गारे दृश्यते, कूर्मः नेत्रोन्मीलने, कृकलः छींकायाम्, देवदत्तः जृम्भायाम्। धनञ्जयः मृतशरीरमपि न त्यजति, सर्वत्र व्याप्य स्थितः। एषः प्राणायामः यथाक्रमं साधितः, अपरिमेयः भवति। एषः सर्वदोषान् दहति, साधकस्य शरीरं रक्षति; यदा प्राणनिग्रहः सम्यक् सिद्धः, तदा तस्य लक्षणानि निरीक्षेत। तदा मलमूत्रश्लेष्माणां क्षयः, बहुभोजनक्षमता, दीर्घकालनिःश्वासः च जायते। लाघवम्, शीघ्रता, उत्साहः, वाग्वैशिष्ट्यम्, सर्वरोगनाशः, बलम्, तेजः, सौन्दर्यं च उत्पद्यते। स्थैर्यम्, बुद्धिः, यौवनम्, स्थिरता, निर्मलता, तपसा पापनाशः, यज्ञदानव्रतानां च पालनम्। एतानि सर्वाणि अपि तस्य प्राणायामस्य षोडशांशमपि न सम्यग् गच्छन्ति, यथा इह विषयेषु प्रवृत्तेन्द्रियाणि न गच्छन्ति। यदा इन्द्रियाणि विषयात् सहसा निगृह्यन्ते, तद् प्रत्याहारः इति कथ्यते; इन्द्रियाणि पूर्वकृत्येन स्वर्गनरकयोः नयन्ति। निगृहीतानि वा विमुक्तानि वा, तानि स्वर्गनरकयोः प्रापयन्ति; अतः सुखकामः विवेकिन् वैराग्ययुक्तः च तानि यत्नेन यच्छेत्। शीघ्रमेव इन्द्रियाश्वान् निगृह्य, आत्मनात्मानं उद्धरेत्। संक्षेपतः, धारणा नाम चित्तस्य एकत्र स्थापनम्। तच्च स्थानं केवलं शिव एव, अन्यन्न हि; त्रयः दोषाः अन्यस्मात् जायन्ते। तत्र चित्तं किञ्चित्कालं स्थापयेत्। यदा चित्तं विषयात् न विचलति, सा धारणा; अन्यथा न। धारणा तः चित्तस्य स्थैर्यं प्रथमतः जायते। अतः धारणा-अभ्यासेन चित्तं स्थिरं कुर्यात्। ध्यानकाले पुनः पुनः शिवस्मरणं आधारः भवति। यदा चित्तं अविक्षिप्तं तिष्ठति, तदा ध्यानं इति कथ्यते; ध्यानविषयस्यावस्थानुरूपा बुद्धिः अपि। अन्यबुद्धिविरहितः अविच्छिन्नः प्रवाहः ध्यानम्; सर्वं परित्यज्य, शिवः एव श्रेयस्करः। परमं ध्यानार्हं देवाधिदेवः शिवः, यथा अथर्वणश्रुतेः प्रतिपादितम्; तथैव परमा शिवा अपि ध्यान्या, शिवः शिवा च सर्वभूतव्यापिनौ। एते द्वौ श्रुति-स्मृत्युक्तौ, सर्वव्यापिनौ, नित्यं कीर्त्यौ, सर्वज्ञौ, नानारूपेण प्रकाशमानौ, नित्यं ध्यान्यौ। अस्य ध्यानस्य द्वौ फलौ विज्ञेयौ—मोक्षः प्रथमम्, अणिमादिसिद्धिसंपत्तिश्च अपरम्। एतानि चत्वारि—ध्याता, ध्यानम्, ध्यानविषयः, ध्यानस्य प्रयोजनम्—एतानि ज्ञात्वा योगविद् योगं आचरेत्। ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः, श्रद्धावान्, धैर्ययुक्तः, निरममः, नित्यं उत्साही—एवं ध्यानं कुर्वन्नुच्यते। यदा जपात् क्लान्तः भवति, तदा पुनः ध्यानं कुर्यात्; ध्यानात् क्लान्तः सन् पुनः जपं कुर्यात्। जपध्यानयोः युक्तः शीघ्रं योगं प्राप्नोति। द्वादशश्वासपर्यन्तं धारणा, तस्य द्वादशगुणं ध्यानम्। द्वादशगुणं ध्यानं यावत्, तावत् समाधिः इति कथ्यते। समाधिः योगाङ्गानां अन्तिमं स्मृतम्; समाधिना सर्वत्र ज्ञानप्रकाशः जायते। या अवस्था यत्र केवलं विषयः अवशिष्टः, मन्थितदधिसदृशं निश्चलः, चैतन्यं तत्र स्वस्वरूपरहितं दृश्यते, सा समाधिः इति कथ्यते। ध्यानविषये चित्तं लीनं कृत्वा, दृढतया तं विषयं पश्यति। योगी समाधिस्थः मोक्षाग्निसमः प्रशस्यते। न सः शृणोति, न जिघ्रति, न भाषते, न पश्यति, न स्पर्शं वेद, न च मनसा किञ्चिद् इच्छति। न किञ्चिद् चिन्तयति, न बद्धः, काष्ठवत् तिष्ठति। एवं आत्मा शिवे लीनः सन्, अत्र समाधिस्थः इति वर्ण्यते। यथा निःश्वासरहिते स्थाने दीपः न चलति, तथा समाधिस्थः पण्डितः न चलति। एवं योगाभ्यासशीलस्य योगिनः सर्वावरोधाः शनैः शनैः अपगच्छन्ति, परमं योगं सः प्राप्नोति। आलस्यं, गम्भीररोगाः, प्रमादः, देशासन्देहः, चित्तचाञ्चल्यं, श्रद्धाभावः, भ्रान्तिदर्शनम्, दुःखम्, विषण्णता, विषयेषु अस्थिरता—एते दश योगाभ्यासिनां विघ्नाः कथ्यन्ते। आलस्यं नाम योगिनां शरीरचित्तयोः मन्दता; रोगाः दोषविक्षेपात्, दोषाः कर्मतः जायन्ति।