शिवपुराणम्

स्वदेहे उत्पन्नः यः प्राणः, तस्य संयमः एव नियमः उच्यते। सः त्रिविधः परिगण्यते—रोचकः, पूरकः, कुम्भकः च। एकेन नासापुटेन अङ्गुल्या निःस्पीड्य, उदरात् वायुम् अपरनासापुटेन निष्क्रामयेत्, एषः रेचकः इति विख्यातः। बहिर्वायुनाऽङ्गं दृढं पूरयित्वा, ततः अन्यया नासया यः पूरणम्, सः पूरकः इति कथ्यते। न तु वायुम् निष्क्रामयति, न च आहरति; यः अन्तर्बहिश्च स्थितः, घटवत् पूर्णः, अचलः—सः कुम्भकः इति स्मृतः। एषः त्रयः क्रमः—रेचकाद्यः—न शीघ्रं न च विलम्बितम् आचर्यः; शनैः शनैः अभ्यासेन योगी शिक्षेत। रेचकादीनाम् अभ्यासः, नाड्यः शुद्ध्वा, स्वेच्छापर्यन्तम् अनुष्ठेयः, यथा योगशास्त्रे निर्दिष्टम्। कण्यकाद्यनुक्रमेण प्राणसंयमः चतुर्विधः उच्यते, प्रमाणगुणभेदेन विविक्तः। कण्यका चतुर्विधा, द्वादशमात्रासंयुक्ता; मध्यमा द्विगुणसंयता, चतुर्विंशतिमात्रा; उत्तमा तु त्रिगुणसंयता, षड्विंशतिमात्रा; ततः परं परमः प्राणायामः, यः स्वेदकम्पाद्युत्पादकः। आनन्दः, रोमाञ्चः, नेत्राभ्यां अश्रुपातः, जडता, भ्रमः, मूर्च्छा च—एवं परमयोगिनः अवस्थाः जायन्ते। जानुं परिभ्रम्य, न शीघ्रं न च मन्दम्, अङ्गुलीनिर्घोषः कर्तव्यः; स एव प्रमाणम् उच्यते। प्रमाणानि क्रमशः अवगन्तव्यानि, ऊर्ध्वगमनविधिना; नाड्यः शुद्ध्वा, प्राणायामः सम्यक् आचर्यः। प्राणायामः द्विविधः स्मृतः—बीजसहितः, अबीजः च। अबीजः न तु जपध्यानयुक्तः; बीजसहितः तु ताभ्यां युक्तः। बीजसहितः प्राणायामः शतगुणाधिकः अबीजात्; अतः योगिनः बीजयुक्तं प्राणायामम् आचरन्ति। प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः—एते पञ्च प्राणाः; नागः, कूर्मः, कृतिकः, देवदत्तः, धनञ्जयः च—एतेषां गमनकारणत्वात् प्राणः इति नाम। अन्नादि भुक्ते, अपानः अधो गच्छति; व्यानः सर्वाङ्गेषु व्याप्य, तानि वर्धयति। उदानः सर्वप्राणस्थानानि कम्पयति; समानः सर्वशरीरं समीकुर्यात्, तस्मात् सः तथोच्यते। नागः उद्गारे ज्ञायते; कूर्मः नेत्रोन्मीलने; कृतिकः छर्दने; देवदत्तः जृम्भायाम्। धनञ्जयः मृतस्यापि न निष्क्रामति, सर्वत्र व्याप्य स्थितः; एषः प्राणायामः अनुक्रमेण आचरतः, अतीव अनन्तः। सर्वदोषदाहकः, साधकदेहस्य रक्षकः; यदा प्राणः सम्यक् निगृहीतः, तदा तस्य लक्षणानि पश्येत्। तदा पुरीषमूत्रश्लेष्मणां क्षयः, बहुभोजनसामर्थ्यम्, दीर्घप्राणनिष्क्रमणशक्ति च भवति। लाघवम्, शीघ्रता, उत्साहः, वाक्सौष्ठवम्, सर्वरोगनाशः, बलम्, तेजः, सौन्दर्यं च जायते। स्थैर्यम्, बुद्धिः, यौवनम्, स्थैर्यम्, प्रकाशः, तपसा पापनाशः, यज्ञदानव्रतानां च पालनम्। एतानि सर्वाणि अपि, प्राणायामस्य षोडशांशम् अपि न सम्यग् उपयन्ति; यथा इन्द्रियाणि विषयेषु प्रविष्टानि न उपयन्ति। यदा इन्द्रियाणि विषयात् संयच्छति, तद् प्रत्याहारः इति कथ्यते; इन्द्रियाणि स्वकर्मणा स्वर्गे वा नरके वा नयन्ति। संयतानि वा विसृष्टानि वा, स्वर्गनरकयोः कारणम्; अतः सुखकामः, विवेकिनः, वैराग्ययुक्तः, तानि संयमयेत्। शीघ्रं इन्द्रियाणां अश्वान् संयम्य, आत्मना आत्मानम् उद्धरेत्; संक्षेपतः, धारणा नाम चित्तस्य एकदेशे स्थितिः। स तु देशः केवलं शिवः एव, अन्यत्र दोषत्रयस्य सम्भवात्; तत्र चित्तं किञ्चित्कालं स्थापयेत्। यदा चित्तं विषयात् न चलति, सा धारणा, अन्यथा न; धारणा एव चित्तस्थैर्यस्य आदिः। अतः धारणा-अभ्यासेन चित्तं स्थिरं कुर्यात्; ध्यानस्य आधारः पुनः पुनः शिवस्मरणम् एव। यदा चित्तं अविक्षिप्तम्, तत् ध्यानम् उच्यते; चित्तवृत्तिः ध्यानविषयस्य स्थितिसदृशी। अनवच्छिन्ना, अन्यवृत्तिविरहितः प्रवाहः ध्यानम् इति स्मृतम्; सर्वं परित्यज्य, शिवः एव मंगलदः। स एव परमः उपास्यः, देवातिदेवः, यथा अथर्वणवेदे उक्तम्; तथा परमेश्वरी अपि उपास्या, यौ सर्वभूतेषु व्यापिनौ। एतौ द्वौ, श्रुति-स्मृत्युक्तौ, सर्वव्यापिनौ, सदा कीर्तितौ, सर्वज्ञौ, नानारूपप्रकाशिनौ, सदा ध्यान्यौ। तस्य ध्यानस्य द्वौ फलौ—मोक्षः प्रथमः, अन्यः अणिमादिसिद्धिसम्प्राप्तिः; एतौ द्वौ परिणामौ विज्ञेयौ। चतुर्विधं—ध्याता, ध्यानम्, ध्यान्यवस्तु, ध्यानहेतुः—इति ज्ञात्वा, योगविद् योगाभ्यासं कुर्यात्। ज्ञानवैराग्ययुक्तः, श्रद्धावान्, धैर्यवान्, अममः, नित्यं उत्साही—एवं जनः एवमध्यानं स्मृतः। जपात् श्रान्तः पुनः ध्यानं कुर्यात्; ध्यानात् क्लान्तः पुनः जपं कुर्यात्; उभयाभ्यासयुक्तस्य योगः शीघ्रं सिद्ध्यति। एकादशप्राणनिष्क्रमणपर्यन्तं धारणा; तस्य द्वादशगुणं ध्यानम्; तत् द्वादशगुणं यावत् ध्यानम्, तावत् समाधिः इति कथ्यते।