शिवपुराणम्

यदा केवलं शम्भोः स्वरूपं निरुपाधिकं चिन्त्यते, तदा मनसो गमनं शैवं कथ्यते, अत्र महान् योगः इति प्रसिद्धम्। तस्य योगस्य अधिकारि केवलं तस्य, यस्य मनः दृश्यश्रुतयोः वस्तुषु विरक्तं भवति, अन्यः कोऽपि न योग्यः। इन्द्रियविषयगुणेषु तथा भगवति दोषान् नित्यं पश्यन् मनः विरक्तं भवति। सर्वयोगः संक्षेपेण अष्टधा वा षड्धा वा, यमः, नियमः, तथा स्वस्तिकादिभिः आसनम् इत्यादि। श्वासनियमनम्, इन्द्रियसंयमः, धारणा, ध्यानम्, समाधिः—एते अष्टाङ्गयोगः पण्डितैः घोषितः। आसनम्, श्वासनियमनम्, इन्द्रियसंयमः, धारणा, ध्यानम्, समाधिः—एते षडङ्गयोगः संक्षेपेण। एषां भेदाः शिवशास्त्रेषु, अन्येषु च शैवग्रन्थेषु, विशेषतः कामिकाद्यागमेषु, उपदिष्टाः। तथा योगशास्त्रेषु, किञ्चित् पुराणेषु च, अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः—एते पञ्च यमाः साधुभिः स्वस्वरूपेण कथ्यन्ते। शौचम्, सन्तोषः, तपः, जपः, ईश्वरप्रणिधानम्—एते पञ्च नियमाः स्वस्वविभागेण उच्यन्ते। स्वस्तिकम्, पद्मम्, अर्धचन्द्रः, वीरः, सिद्धयोगः, पर्यङ्कः, इच्छानुसारम्—एते अष्ट आसनानि कथ्यन्ते। यः श्वासः स्वदेहे उत्पद्यते, तस्य नियमनं श्वासनियमनम् इति प्रसिद्धम्; तद् त्रिविधम्—रोचकः, पूरकः, कुम्भकः। एकेन नासापुटेन अङ्गुल्या आक्रान्त्य, अन्येन उदरात् वायुम् निष्क्रान्त्वा, तद् रेचकः इति ज्ञायते। बाह्यवायुनि देहं दृढं पूरयेत्; अन्येन नासापुटेन पूरणानन्तरं यः पूरकः स सम्पद्यते। न निष्क्रान्ति न च आकर्षति वायुम्, अन्तर्बहिर्यः स्थिरः घटवत् तिष्ठति, स कुम्भकः इति कथ्यते। रेचकादित्रयं न शीघ्रं न च विलम्बितम्; शनैः शनैः अभ्यासेन योगी शिक्षेत्। रेचकाद्यभ्यासः नाडिशुद्धिपूर्वकः, इच्छास्यान्तमुपयाति, यथोक्तं योगशास्त्रे। कन्यकादिक्रमेण श्वासनियमनं चतुर्विधम् उपदिष्टम्, मात्राभेदेन गुणभेदेन च। कन्यका चतुर्विधा, द्वादशमात्रायुक्ता; मध्यमा द्विः संयता, चतुर्विंशतिमात्रा। उत्तमा त्रिः संयता, षड्विंशतिमात्रा; ततोऽनन्तरं यः परमः, स प्राणायामः स्वेदकम्पादिफलप्रदः। हर्षः, रोमाञ्चः, अश्रुपातः, वाक्स्फुरणम्, भ्रमः, मूर्छा, अन्याः अवस्थाः परमयोगिनि जायन्ते। जानुं परिभ्रम्य, न शीघ्रं न च मन्दं, अङ्गुल्याः निष्क्रान्त्या, सा मात्रा इति कथ्यते। मात्राः क्रमशः ज्ञेयाः, ऊर्ध्वगमनविधिना; नाडिशुद्धिपूर्वकं प्राणायामः सम्यग् अभ्यासितव्यः। प्राणायामः द्विधा स्मृतः—बीजयुक्तः बीजरहितः; बीजरहितः न जपध्यानयुक्तः, बीजयुक्तः तयोः सहितः। बीजयुक्तः प्राणायामः शताधिकं बीजरहितात् श्रेष्ठः; अतः योगिनः बीजयुक्तं श्वासनियमनम् उपासते। प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः—एते पञ्च एव। नागः, कूर्मः, कर्कलः, देवदत्तः, धनञ्जयः—यत् चलनं कुर्युः, तेन प्राणः नाम्ना प्रसिद्धः। अन्नादि सेवनकाले अपानः अधः गच्छति; व्यानः सर्वाङ्गेषु व्याप्य, तानि वर्धयति। उदानः प्राणः प्राणबिन्दून् विक्षिपति; समानः सर्वदेहं समं करोति, तेन तस्मात् नाम्ना। नागः उच्छ्वासे ज्ञायते; कूर्मः नेत्रोत्पाटनं करोति; कर्कलः छिंकने; देवदत्तः जृम्भायाम्। धनञ्जयः मृतादपि न निर्गच्छति, सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति; क्रमशः अभ्यासितः प्राणायामः अनन्तः। सर्वदोषान् दहति, साधकस्य देहं रक्षति; यदा श्वासः सम्यग् निगृहीतः, तदा तस्य लक्षणानि पश्येत्। तदा मलमूत्रकफक्षयः, अधिकं भोजनशक्ति, दीर्घं श्वासोत्सर्गः च जायते। लाघवम्, शीघ्रता, उत्साहः, वाक्सम्पदः, सर्वरोगनाशः, बलं, तेजः, शोभा च उत्पद्यते। स्थैर्यम्, बुद्धिः, यौवनम्, स्थिरता, स्पष्टता, तपसा पापक्षयः, यज्ञदानव्रतानि च। एते सर्वे अपि न प्राणायामस्य षोडशांशमपि तुल्याः; यथा इन्द्रियाणि विषयेषु लीनानि न। यदा इन्द्रियाणि विषयात् सम्यक् संयुज्यते, तदा प्रत्याहारः इति कथ्यते; इन्द्रियाणि पूर्वकर्मणा स्वर्गनरयोः यन्ति। संयमितानि वा विमुक्तानि वा, स्वर्गनरयोः यन्ति; तस्मात् सुखार्थी, विवेकवैराग्ययुक्तः, तानि नियंत्रयेत्। शीघ्रं इन्द्रियाणां अश्वान् संयम्य, आत्मनात्मानं उद्धरेत्; संक्षेपेण धारणा मनः स्थापनं एकदेशे। तद् देशः केवलं शिवः, अन्यत्र न; त्रिविधदोषाः अन्यत्र जायन्ते; तस्मिन् देशे मनः किञ्चित्कालं स्थापयेत्। यदि मनः विषयात् न विचलति, सा धारणा, अन्यथा न; धारणा प्रथमं मनः स्थैर्यं जनयति।