शिवपुराणम्

भगवतः सर्वं ज्ञानकर्माचारसारं संक्षिप्य वेदसमं मया श्रुतं कथितं च। अथ अहं योगस्य, यः अतीव दुर्लभः, पूर्वाङ्गैः अङ्गैः विधिभिः च प्रयोजनैः च सह श्रोतुम् इच्छामि। यदि योगसिद्धेः पूर्वं मृत्युः जायते, किमपि उपायं अस्ति येन नरः आत्मनाशं विना तं योगं शीघ्रं प्राप्नुयात्? तस्य हेतून्, कालान्, साधनानि, भेदान् च यथार्थं वक्तुम् अर्हसि। तदा भगवतः प्रियः साक्षात् कृष्णः सर्वप्रश्नार्थवित् इति सम्यग् पृष्टवान्। तेन अहम् एतत् सर्वं क्रमशः विस्तरेण ते कथयिष्यामि, शृणु समाहितः। यदा चित्तवृत्तयः निरुद्धाः स्युः च चित्तं शिवे स्थिरं भवति, स एव संक्षेपेण योगः उच्यते, यः पंचविधः इति प्रसिद्धः। मन्त्रयोगः, स्पर्शयोगः, भावयोगः, अभावयोगः च—एतेषु परमः महायोगः परिगण्यते। मन्त्राभ्यासेन चित्तवृत्तिः एकाग्रता लभते, मन्त्रार्थे च चित्तं स्थिरं भवति, स मन्त्रयोगः इति कथ्यते। स एव योगः प्राणायामाद्यभ्यासेन स्पर्शयोगः इति, मन्त्रस्पर्शविनिर्मुक्तः भावयोगः इति च ज्ञेयः। यदा सर्वं विश्वं सर्वावयवसहितं लीनं कल्प्यते, स अभावयोगः इति, यः निराकारतत्त्वे स्थितः। यदा केवलं निर्विशेषं शिवस्वरूपं चिन्त्यते, तदा चित्तवृत्तिः शैवी इति कथ्यते, स एव अत्र महायोगः। केवलं यः दृष्टश्रुतविषयेषु वैराग्ययुक्तः, स योगाय अर्हति, अन्यः न। विषयगुणेषु तथा ईश्वरगुणेषु दोषदर्शनात् चित्तं वैराग्ययुक्तं भवति। सर्वयोगः संक्षेपेण अष्टाङ्गः वा षडङ्गः वा—यमः, नियमः, स्वस्तिकाद्यासनानि, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानं, समाधिः—एतानि अष्टाङ्गानि मुनिभिः कथितानि। आसनं, प्राणसंयमः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानं, समाधिः—एतेषु षडङ्गानि संक्षेपेण निर्दिष्टानि। एतेषां विशेषलक्षणानि शिवशास्त्रे तथा अन्येषु शैवागमे, विशेषतः कामिकाद्यागमे, निर्दिष्टानि। तथैव योगशास्त्रेषु, केषुचित् पुराणेषु च, अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः—एते पञ्च यमः इति साधुभिः स्वस्वरूपेण परिगण्यन्ते। शौचं, सन्तोषः, तपः, जपः, ईश्वरप्रणिधानम्—एते पञ्च नियमः इति स्वविभागे निर्दिष्टाः। स्वस्तिकं, पद्मम्, अर्धचन्द्रं, वीरासनं, सिद्धयोगः, पर्यङ्कः, यथेष्टम् इति—एतानि अष्टौ आसनानि कथ्यन्ते। स्वशरीरे उत्पन्नः प्राणः तस्य संयमः प्राणायामः इति कथ्यते, स च त्रिविधः—रेचकः, पूरकः, कुम्भकः इति। एकं नासापुटं अङ्गुल्या निःस्पृश्य, उदरात् वायुः अपरनासापुटात् निष्कास्यते, स रेचकः इति। बाह्यवायुनाऽऽत्मानं दृढं पूरयित्वा, अपरनासापुटेन पूरणानन्तरं यः पूरकः इति। वायुः न निष्कास्यते न च आकृष्यते, अन्तर्बहिश्च स्थितः घटवत् अचलः, स कुम्भकः इति कथ्यते। एष रेचकादित्रयः न शीघ्रः न च विलम्बितः साधनीयः; शनैः शनैः योगी अभ्यासं कुर्यात्। रेचकाद्यभ्यासः नाडीशुद्धिपूर्वकः, इच्छापर्यन्तं योगविद्यया दर्शितः। कन्यकादिक्रमणुसारं प्राणसंयमः चतुर्विधः, मात्रागुणविभेदेन निर्दिष्टः। कन्यका चतुर्विधा, द्वादशमात्रा; मध्यमा द्विगुणसंयमा, चतुर्विंशतिमात्रा। उत्तमा त्रिगुणसंयमा, षड्विंशतिमात्रा; परं यत् प्राणायामः स्वेदकम्पाद्युत्पादकः। परमयोगिनां हर्षः, रोमाञ्चः, नेत्रोत्क्लेदः, जडता, भ्रमः, मूर्च्छा, इत्यादयः अवस्थाः सञ्जायन्ते। जानुं परितः नातिशीघ्रं नातिलघु च सञ्चालयित्वा, अङ्गुलीनिर्घोषः यः, स मात्रालक्षणम्। मात्राः क्रमशः ज्ञेया, ऊर्ध्वगत्यनुसारेण; नाडीशुद्ध्यनन्तरं प्राणायामः सम्यक् अभ्यासनीयः। प्राणायामः द्विविधः स्मृतः—बीजयुक्तः, अबीजः च; जपध्यानवर्जितः अबीजः, तदन्वितः बीजयुक्तः। बीजयुक्तः प्राणायामः शतगुणाधिकः; तस्मात् योगिनः सदा बीजयुक्तं प्राणसंयमं कुर्वन्ति। प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः—एते पञ्च प्राणाः। नागः, कूर्मः, कृतिकः, देवदत्तः, धनञ्जयः—एतेषां कारणेन प्राणः इति नाम। अन्नादिसेवनकाले अपानः अधो गच्छति; व्यानः सर्वाङ्गेषु व्याप्य वृद्धि कारणम्। उदानः प्राणस्थानानि सञ्चालयति; समानः सर्वदेहे समत्वं लभते, तस्मात् तस्य नाम। नागः उद्गारे, कूर्मः नेत्रोन्मीलने, कृतिकः छिंकने, देवदत्तः जृम्भायाम् दृश्यते। धनञ्जयः मृतेषु अपि न गच्छति, सर्वत्र व्याप्य स्थितः। एषः प्राणायामः अनुक्रमेण साधितः, अनन्तः इति स्मृतः। एवं भगवता योगस्य रहस्यं, तदङ्गानि, साधनानि च, कृष्णाय क्रमशः कथितम्।