शिवपुराणम्

यदि तत्र पीठिका न स्यात्, तदा तां स्थापयित्वा, विधिपूर्वकं प्रक्षालनं कृत्वा, तत्रैव शिवस्य पूजनं कार्यम्। एतेषां तु स्थापनेन कार्यं नास्ति। यदि लिङ्गं दग्धं स्यात्, वा शिथिलं, वा भग्नभागयुक्तं, तदा तत् जलाशये क्षिप्तव्यं; यदि तु तद् पुनः संयोजनीयम्, तदा संगृह्य स्थाप्यं च स्थापनोत्सवः कार्यः। यदि प्रतिमा वा लिङ्गं दोषयुक्तं स्यात्, तदा विधिपूर्वकपूजया देवतां निष्कास्य, हृदि वा संयोगं कृत्वा, वा त्यक्तव्यं यथायोग्यम्। यदि नित्यपूजा एकदिनं विघ्निता स्यात्, तदा द्विगुणं पूजनं कर्तव्यम्; यदि द्विदिनं, तदा महापूजा च प्रक्षालनं कार्यम्। यदि पूजाविघ्नः बहुदिनानि, मासातिरिक्तं वा स्यात्, केचित् स्थापनोत्सवमिच्छन्ति, अन्ये प्रक्षालनविधिं निर्दिशन्ति। प्रक्षालनकर्मणि, यथापूर्वं देवतां लिङ्गात् निष्कास्य, अष्टपञ्चाशद्विधिना कर्दमाम्बुना स्नानं कार्यम्। ततः पञ्चगव्यैः स्नानं, कुशोदकेन शुद्धिः, प्रक्षालनार्थं जलस्य प्रक्षेपणं, मूलमन्त्रं शताष्टकृत्वा जपित्वा। पुष्पैः कुशैः हस्तं लिङ्गशिरसि स्थापयित्वा, मूलमन्त्रं शताष्टवारं पञ्चवारं जपेत्। ततः मूलमन्त्रेण शिरःप्रभृत्यधः पीठिकां स्पृशेत्, महापूजां च पूर्ववत् देवतासंस्थापनं कुर्यात्। यदि लिङ्गं स्थापयितुं न शक्यते, तदा जलाग्निसूर्याखाशु पूजां शिवस्य कुर्यात्। ज्ञानकर्माचारसारं संक्षिप्य सर्वं भगवता प्रोक्तं मया च श्रुतं, वेदतुल्यम्। अधुना योगस्य परमदुर्लभस्य, तस्योपायाङ्गविधिप्रयोजनसंयोगं श्रोतुमिच्छामि। यदि योगसिद्ध्यपूर्वं मृत्युः स्यात्, तदा किं उपायः येन पुरुषः त्वरया योगमवाप्नुयात्, आत्मनाशं विना? तत् हेतुभिः, समयोपायभेदैः, तत्त्वतो वक्तव्यं। त्वं सम्यगपृच्छः कृष्ण, सर्वार्थविज्ञः; तस्मात् सर्वं क्रमेण वक्ष्यामि, शृणुष्वावहितः। यदा चित्तवृत्तयः संयम्यन्ते, मनः शिवे स्थिरं भवति, स संक्षेपेण योगः कथ्यते, स च पञ्चविधः। मन्त्रयोगः, स्पर्शयोगः, भावयोगः, अभावयोगाख्यश्च; तेषु परमः स महायोगः। मन्त्राभ्यासेन यदा मनः अविक्षिप्तं मन्त्रार्थे स्थिरं भवति, स मन्त्रयोगः। अयमेव योगः श्वासनिग्रहादारभ्य स्पर्शयोगः कथ्यते; मन्त्रस्पर्शविनिर्मुक्तः भावयोगः। सर्वमिदं विश्वं साकं विभागैः लयं नीतं यदा, तदभावयोगः, निर्व्यक्ततत्त्वसम्बद्धः। यदा केवलं शिवस्वरूपं निर्गुणं चिन्त्यते, तदा चित्तवृत्तिः शैवी स्यात्, अत्र स महायोगः इति। यस्य मनः दृश्यश्रुतयोः विरक्तं, स एव योगाय पात्रं; अन्यः न। विषयगुणदोषदर्शनात्, ईश्वरस्य च, मनो विरक्तं भवति। सर्वयोगः संक्षेपतः अष्टाङ्गः वा षडङ्गः; यमः, नियमः, स्वस्तिकाद्यासनं च। प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानं, समाधिश्च—एते अष्टाङ्गयोगस्याङ्गानि। आसनं, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानं, समाधिश्च—एतेषां षडङ्गयोगः संक्षेपतः। एषां भेदाः शिवशास्त्रेषु, अन्येषु च शैवग्रन्थेषु, विशेषतः कामिकाद्यागमेषु निर्दिष्टाः। तथा योगशास्त्रेषु, केषुचित् पुराणेषु च, अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहश्च—एते पञ्च यमाः पुण्यैः प्रोक्ताः। शौचं, सन्तोषः, तपः, जपः, ईश्वरप्रणिधानं च—एते पञ्च नियमाः। स्वस्तिकं, पद्मं, अर्धचन्द्रं, वीरं, सिद्धयोगं, पर्यङ्कं, यथेष्टं च—एतानि अष्टासनानि। स्वदेहे उत्पन्नः श्वासः, तस्य नियमः प्राणायामः; स त्रिविधः—रेचकः, पूरकः, कुम्भकश्च। एकनासिकां पिधानं कृत्वा, उदरात् वायोः निष्क्रमणं द्वितीयया, स रेचकः। बहिर्वायोः शरीरं पूरयेत्, अन्यया नासिकया पूरणानन्तरं पूरकः। न निष्कासयति, नापि आक्रोषयति, अन्तर्बहिश्च स्थितः, घटसदृशः; स कुम्भकः। रेचकादित्रयं न शीघ्रं न च विलम्बितं, शनैः शनैः योगिना साध्यम्। रेचकाश्रिताभ्यासः, नाडिशुद्धिपूर्वकः, स्वेच्छानियमान्तः, योगशास्त्रे निर्दिष्टः। कन्यकाद्यनुक्रमेण प्राणायामो चतुर्विधः, प्रमाणगुणभेदेन। कन्यका चतुर्विधा, द्वादशमात्रा; मध्यमा द्विगुणसंयुता, चतुर्विंशतिमात्रा। उत्तमा त्रिगुणसंयुता, षड्विंशतिमात्रा; ततोऽपि परं प्राणायामः, स्वेदकम्पादिलक्षणः। परमयोगिनः हर्षः, रोमाञ्चः, अश्रुपातः, वाक्स्फुरणं, भ्रमः, मूर्च्छा, अन्यानि च लक्षणानि जायन्ते।