शिवपुराणम्

शिवपुराणस्य सप्तमस्मिन् स्कन्धे, द्वितीयभागे, आचार्यः विधिपूर्वकं देवीमुपस्थाप्य शुद्धे स्थले, पूर्ववत् कमलं चित्रयति, तत्र पत्राणि पुष्पाणि च विकिर्य मध्यस्थे घटं स्थापयति। तस्य चतुर्दिशं चत्वारः कुम्भाः सम्यक् स्थाप्यन्ते; तेषु पञ्चसु पञ्च ब्रह्माणः स्वस्वबीजमन्त्रैः प्रतिष्ठाप्यन्ते। तान् स्थाप्य पूज्य च, मुद्राः दर्शयित्वा, रक्षां कृत्वा, लिङ्गं वा प्रतिमां पूर्ववत् मृद् जलादिभिः शुद्धयति। तं पुष्पैः आच्छाद्य उत्तमासनं उत्तरदिशि स्थापयति, शिरसि पुष्पं स्थापयित्वा अभिषेकजलैः सिञ्चति। पुनः पुष्पैः पूज्य, जयध्वन्यादिसहितं, कुम्भैः स्नापयति—ईशानविद्यामन्त्रैः मूलमन्त्रेण च। ततः पञ्चाङ्गप्रत्येकं स्थाप्य पूजां च पूर्ववत् कृत्वा, तत्र त्रिनेत्रं शिवं देवीसहितं सदा पूजयेत्। अथवा एकं घटं रूपमन्त्रयुक्तं कमलमध्ये स्थाप्य शेषाणि कर्माणि पूर्ववत् कुर्यात्। यः लिङ्गं सम्पूर्णरूपेण भग्नं तद् शुद्ध्य प्रतिष्ठापयेत्; अल्पदोषयुक्तं तु सिञ्च्य पूजयेत्। बाणलिङ्गानि स्थाप्य वा न स्थाप्य; यानि शिवेन पूर्वं प्रतिष्ठितानि, तेषां तदनुसारं आचारः। शेषाणि लिङ्गानि, बाणसदृशानि, स्वयम्भूणि, दिव्यानि, ऋषिकृतानि च, तानि अपि स्थापनीयानि। यदि नास्ति पीठं, तदा पीठं स्थाप्य, विधिवत् सिञ्च्य, तत्र शिवं पूजयेत्; तेषु स्थापना न आवश्यकम्। यद् लिङ्गं दग्धं, शिथिलं, भग्नभागयुक्तं, तद् जलाशये निक्षिप्येत्; यदि संशोध्य सम्भवति, तदा संयोज्य स्थापयेत्। दोषयुक्ते प्रतिमायां वा लिङ्गे, देवतां विधिपूर्वकं निष्क्रान्त्य, हृदि संयोज्य वा त्यजेत् यथायोग्यं। यदि नित्यपूजा एकदिनं विघ्नितं, तदा द्विगुणं पूजां कुर्यात्; द्विदिनं विघ्नितं, महापूजां सिञ्चनं च कुर्यात्। यदि पूजाविघ्नं मासात् अधिकं, केचन स्थापनेन, अन्ये सिञ्चनकर्मणा विधिं वर्णयन्ति। सिञ्चनकर्मणि, पूर्ववत् लिङ्गात् देवतां निष्क्रान्त्य, अष्टपञ्चविधिना मृज्जलेन स्नापयेत्। गोमयादिभिः स्नाप्य, कुशजलेन शुद्ध्य, सिञ्चनार्थं जलं, मूलमन्त्रं शताष्टकृत्वा जप्येत्। लिङ्गशिरसि पुष्पं कुशं च स्थाप्य, मूलमन्त्रं शताष्टकृत्वा पञ्चवारं जप्येत्। ततः मूलमन्त्रेण शिरःपीठपर्यन्तं स्पृष्ट्वा, महापूजां कुर्यात्, देवतां पूर्ववत् आवाहयेत्। यदि लिङ्गं स्थापयितुं न शक्यं, तदा जलाग्निसूर्याकाशेषु शिवं पूजयेत्। एवं ज्ञानकर्माचारात् सारं संगृह्य, सर्वं भगवता उक्तं, मया श्रुतं, वेदसमं। इदानीं योगस्य दुर्लभस्य, तस्य पूर्वाङ्गानि, अङ्गानि, विधिं, प्रयोजनं च श्रोतुम् इच्छामि। यदि योगसिद्धिपूर्वं मृत्युः आगच्छति, तत्क्षणं योगसिद्ध्युपायः अस्ति वा? आत्मनाशं विना तत् साध्यते किम्? तस्य हेतून्, कालं, साधनं, भेदं, तत्त्वेन वक्तव्यम्। श्रीभगवान् उवाच—सर्वार्थविज्ञः कृष्ण, उचितं पृष्टवान् असि। अतः क्रमशः सर्वं वक्ष्यामि, शृणु। यदा चित्तवृत्तयः निरुद्धाः, मनः शिवे स्थिरं भवति, तद् योगः संक्षेपेण, पञ्चविधः। मन्त्रयोगः, स्पर्शयोगः, भावयोगः, अभावयोगः, तेषु महायोगः श्रेष्ठः। मन्त्रप्रयोगेण, मनः एकाग्रं मन्त्रार्थे स्थिरं भवति, स मन्त्रयोगः। स एव योगः, प्राणायामाद्येन आरभ्य, स्पर्शयोगः इति कथ्यते; मन्त्रस्पर्शविहीनः भावयोगः। यदा सर्वं विश्वं सर्वाङ्गं लयं प्रकल्प्यते, स अभावयोगः, निराकारे वस्तुनि। केवलं शिवस्य स्वरूपं निरुपाधि चिन्त्यते, तदा चित्तवृत्तिः शैवी, अत्र महायोगः इति कथ्यते। यः दृष्टश्रुतयोः विरक्तचित्तः, स योगाधिकारी, अन्यः न। इन्द्रियविषयगुणदोषान्, ईश्वरदोषान् च नित्यं पश्यन्, मनः विरक्तं भवति। सर्वयोगः संक्षेपेण अष्टविधः वा षड्विधः—यमः, नियमः, स्वस्तिकाद्यासनं च। प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानम्, समाधिः—एते अष्टाङ्गानि योगस्य। आसनं, प्राणसंयमः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानम्, समाधिः—एते षडङ्गानि योगस्य। एषां विशेषा: शिवशास्त्रेषु, अन्येषु शैवग्रन्थेषु, कामिकाद्यागमेषु विशिष्टः। योगशास्त्रेषु, केषुचित् पुराणेषु, अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः—पञ्च यमाः धर्मिभिः कथ्यन्ते। शौचं, सन्तोषः, तपः, जपः, ईश्वरप्रणिधानम्—पञ्च नियमाः स्वस्वविभागे। स्वस्तिकं, पद्मं, अर्धचन्द्रं, वीरासनं, सिद्धयोगं, पर्यङ्कं, यथेष्टं—अष्ट आसनानि इति कथ्यन्ते। एवं शिवपुराणे विधिपूर्वकं पूजाप्रतिष्ठायोगविधिं भगवता प्रतिपादितम्।