शिवपुराणम्

पञ्चाङ्गन्यासं सम्यग् विधाय, तेजस्विनं लिङ्गं ध्यात्वा, साधकः पूर्वं वा उत्तरं मुखं कृत्वा, अञ्जलिं बद्ध्वा, शिवं देवीसमेतं साक्षात् आह्वयेत्। तदा नन्दिनाथारूढं वा दिव्ययानसमायुक्तं, सर्वाभरणभूषितं, मङ्गलध्वनिसंयुतं, देवीसमेतं परमेश्वरं स्मरन्, साक्षात् साक्षिभूतं पश्येत्। तं च ब्रह्मा, विष्णु, महेश, सूर्य, इन्द्राद्याः सर्वे देवासुराः चतुर्दिशं परितः, पूर्णानन्दमयतनुभिः, प्रणतशिरसः, कृताञ्जलयः, परितः सेवन्ते। तस्य सर्वे स्तुतिं कुर्वन्ति, नृत्यन्ति, नामानि गायन्ति च। ततोऽन्ते पञ्चोपचारैः पूजां सम्यक् सम्पूर्णयेत्। एषा पञ्चोपचारपूजा सर्वोपरी या पूजाविधिः। लिङ्गस्य प्रतिमायाश्च यथावत् स्थापनेयं सर्वत्र कार्यम्। लक्षणनिर्णयकाले नेत्रोन्मीलनं कार्यं, ततः स्नानान्ते प्रतिमां शयनस्थां स्थापयेत्। मन्त्रैः कलशोपरि हृदि संयुक्तां कुर्यात्। यत्र प्रतिमा सुसज्जितगृहवती, सा ‘प्रतिष्ठिता’ इति कथ्यते; अन्यथा ‘अप्रतिष्ठिता’ इति। यः समर्थः स्यात्, स गृहं निर्माय प्रतिष्ठाविधिं कुर्यात्; यदि न शक्नोति, तर्हि लिङ्गं वा प्रतिमां स्थापयेत्। पश्चात् यथाशक्ति शिवमन्दिरं निर्मायेत्। गृहपूजा, प्रतिष्ठाविधिं चोत्तमं पुनः वक्ष्यामि। लघुलिङ्गं वा प्रतिमां सम्यक् लक्षणयुतां कृत्वा, उत्तरायणसङ्क्रान्तौ, शुभे दिने, शुक्लपक्षे, देवीं शुद्धदेशे स्थापयेत्। पूर्ववत् पद्मं रेखयेत्, पत्रपुष्पादीनि च विक्षिप्य, मध्ये कलशं स्थापयेत्। चतुर्दिशं चतुर्भिः कुम्भैः परिवेष्ट्य, पञ्चसु पञ्चब्रह्माणः बीजमन्त्रैः स्थापयेत्। ताञ्च स्थाप्य पूजयित्वा, मुद्राः दर्शयित्वा, रक्षां कृत्वा, लिङ्गं वा प्रतिमां पूर्ववत् मृत्तिकाजलादिभिः शुद्धयेत्। पुष्पैः अच्छाद्य, उत्तमासने उत्तरदिशि स्थापयेत्, शिरसि पुष्पं निधाय, अभिषेकजलैः प्रोक्षयेत्। पुनः पुष्पैः पूजयित्वा, जयध्वन्यादिसहितं, कुम्भैः स्नापयेत्, ईशानविद्यामन्त्रैः मूलमन्त्रेण च। ततः पञ्चाङ्गन्यासं पूजां च पूर्ववत् विधाय, तत्रैव त्रिनेत्रं शिवं देवीसमेतं नित्यं पूजयेत्। अथवा एकं कलशं रूपमन्त्रयुक्तं पद्ममध्ये स्थापयित्वा, शेषविधिं पूर्ववत् आचरन्। यत् लिङ्गं पूर्णरूपेण भग्नं, तत् शुद्धीकृत्य पुनः प्रतिष्ठयेत्; अल्पदोषयुक्तं तु स्नापयित्वा पूजयेत्। यः बाणलिङ्गः स्यात्, स प्रतिष्ठितोऽपि न वा; ये तु स्वयमेव शिवेन प्रतिष्ठिताः, तेषां यथोचितं आचरन्। अन्ये बाणसदृशाः, स्वयम्भूः, दिव्याः, मुनिनिर्मिताश्च, तेषामपि प्रतिष्ठा कार्यैव। यदि नास्ति पीठं, तर्हि पीठं स्थापयित्वा, विधिवत् स्नपनं कृत्वा, तत्र शिवं पूजयेत्; एतेषां प्रतिष्ठा न आवश्यकम्। दग्धं शिथिलं भग्नांशं लिङ्गं जलाशये निक्षिपेत्; यदि शक्यते, तर्हि संयुक्त्वा प्रतिष्ठां कुर्यात्। दोषयुक्ते प्रतिमालिङ्गे, सम्यग् पूजया देवतां निष्कास्य, हृदि संयुक्त्वा वा परित्यजेत्। यदि नित्यपूजा एकदिनं विरमति, तदा द्विगुणां पूजां कुर्यात्; द्विदिनं चेत्, महापूजा स्नपनं च। यदि मासात् अधिकं विरमति, केचित् प्रतिष्ठां, अन्ये स्नपनविधिं निर्दिशन्ति। स्नपनविधौ, पूर्ववत् देवतां निष्कास्य, अष्टपञ्चाशद्विधिना मृत्तिकाजलैः स्नापयेत्। गोमयादिभिः स्नाप्य, कुशोदकेन शुद्धीकृत्य, स्नपनजलेन, मूलमन्त्रं शताष्टकृत्वा जपेत्। पुष्पकुशयुतं हस्तं लिङ्गशिरसि स्थापयित्वा, मूलमन्त्रं शताष्टकृत्वः पञ्चवारं जपेत्। ततः मूलमन्त्रेण शिरःपीठपर्यन्तं स्पृशन्, पूर्ववत् देवतामाह्वानं पूजां च महतीं कुर्यात्। यदि लिङ्गस्य प्रतिष्ठा न शक्यते, तर्हि जलाग्निसूर्याखाशु शिवपूजा कार्यैव। एवं ज्ञानकर्माचाराणां सारं संक्षिप्य भगवता उक्तं मया च श्रुतं, यद्वेदसमं। अधुना योगस्य दुर्लभस्य, तस्य साधनाङ्गकर्मफलानां च, श्रोतुमिच्छामि। यदि योगसिद्ध्यपूर्वं मृत्युः आगच्छेत्, ततः किं साधनं येन पुरुषः तत्क्षणात् योगं लभेत, आत्मनाशं विना? तत् च कारणं, कालं, साधनं, भेदक्रमं च यथार्थं वद। त्वं सम्यग् पृष्टवान् कृष्ण, सर्वप्रश्नार्थवित्; तस्मात् एतत् सर्वं क्रमशः वक्ष्यामि, शृणु। यदा चित्तवृत्तयः निगृहीताः, चित्तं च शिवे स्थिरं भवति, तदा स योग इति संक्षेपेण कथ्यते, स पञ्चधा स्यात्। मन्त्रयोगः, स्पर्शयोगः, भावयोगः, अभावयोगः, तेषु महायोगः श्रेष्ठः इति स्मृतिः। यदा मन्त्राभ्यासेन चित्तवृत्तिः अविक्षिप्ता, मन्त्रोक्तार्थे एकाग्रता जाता, स मन्त्रयोगः। स एव योगः प्राणायामाद्यभ्यासपूर्वकः स्पर्शयोगः इति कथ्यते। मन्त्रस्पर्शविवर्जिते तु भावयोगः स्यात्। यदा सर्वं विश्वं सहाङ्गैः लीनकल्पितं भवति, स अभावयोगः, या तत्त्वतः अव्यक्तसत्ता।