शिवपुराणम्

ततः स यजमानः सम्यक् पादपीठेन सह लिङ्गं सुबद्धं पूर्ववत् स्थापयेत्। ततः पूर्वे कमलं रेखयित्वा तस्य पत्रेषु क्रमशः स्थापयेत्। विद्यासंयुक्तानि पात्राणि मध्यदेशे स्थापयित्वा, शैवीं च वर्धनीं च समन्वित्य, त्रीणि कमलानि प्रदक्षिणीकृत्य, द्विजश्रेष्ठः क्रमशः हविरार्पणं कुर्यात्। तत्राष्टौ रूपाणि पूर्वतो विधाय, चतस्रो दिशः वा तत्र मन्त्रोपदेशिनः पठन्ति स्म। विरिञ्च्यादीनि रूपाणि हविषा पूजयित्वा, तानि चत्वारि रूपाणि स्मर्यन्ते। आचार्यः प्रथमं नैऋत्ये वा पश्चिमे वा तदाचरेत्। प्रधानहोमं सप्तद्रव्यैः क्रमशः आचरेत्; अन्ये द्विजाः आचार्यस्य चतुर्थांशं वा अर्धं वा दद्यु:। अत्र केवलं एकं मुख्यं हविर्यजेत, अथवा आचार्यः प्रथमं सम्पूर्णं हविर्यजेत, ततः शताष्टकं तुप्तं घृतैः। शिवस्य हस्तं लिङ्गमूलदेशे स्थापयेत्, शतं वा अर्धं वा तस्य चतुर्थांशं वा सप्तद्रव्यैः क्रमशः यजेत्। समर्प्य समर्प्य, लिङ्गं वेदीं च पुनः पुनः स्पृशेत्; तदनन्तरं सम्पूर्णं हविर्यजित्वा दक्षिणां यथाक्रमं दद्यात्। आचार्यस्य चतुर्थांशं वा अर्धं वा, तस्यापि अर्धं ऋत्विजां कर्तुः च, शेषं यथाशक्ति अन्येभ्यः दद्यात्। ततो गवाक्षे सुवर्णवृषभं वा कुशगुच्छं स्थापयित्वा, पृथिव्यां जलं च, पञ्चगव्यं च, पुनः शुद्धजलं च प्रयुञ्जीत। तत्र शुद्धां चन्दनाङ्कितां ब्रह्मशिलां स्थापयेत्; ततः नवशक्तिनामभिः हस्तन्यासं कृत्वा, ब्रह्मशिलायाम् हरितालादिद्रव्याणि, बीजानि, गन्धान्, ओषधीश्च, शैवशास्त्रोक्तविधिना स्थापयेत्, सिञ्चेत्, लेपयेत्, न्यसेद्, स्थापयेत्। अन्यं लिङ्गं स्थाप्य, तरोर्जं पयः सिञ्चेत्; स्थापितमिति विज्ञाय, तद् त्यक्त्वा, ब्रह्मशिलायां लिङ्गं स्थापयेत्। पूर्वतो उत्तमं जलं मूलमन्त्रेण स्थापयित्वा, पादपीठं संयोज्य, शक्तिमूलमन्त्रम् अनुस्मरेत्। यथाविधि बन्धनं बद्ध्वा, देशं शुद्ध्वा, अर्घ्यं पुष्पं च समर्प्य, पुनः पटं स्थापयेत्। ततः लिङ्गस्य पुरतः, यथायोग्यं, अभिषेकादारभ्य, पात्राणि शयनीयस्थानात् आनयित्वा, क्रमशः स्थापयेत्। ततः महापूजां आरभ्य, दशपात्राणि पूजयित्वा, शिवमन्त्रं स्मृत्वा, शिवकुम्भस्य जले तदाचरेत्। अङ्गुष्ठनामिकासंयोगेन गृहीत्वा, मन्त्रं जपित्वा, लिङ्गस्य नैऋत्यभागमध्यदेशे स्थापयेत्, मन्त्रकुशलः सन्। तत्र शक्तिं स्थापयेत्, ततः विद्याम्, विद्यानाथांश्च, यथाक्रमं लिङ्गमूलदेशे स्थापयित्वा, शिवजलेन लिङ्गं सम्प्रक्षालयेत्। यदि पादपीठं विस्तारितव्यं स्यात्, तदा पादपीठं लिङ्गं च पुनः विद्यानाथकुम्भैः अभिषिञ्चेत्; अनन्तरं आसनं सञ्चिनुयात्, आधारादारभ्य। पञ्चाङ्गन्यासं कृत्वा, तेजस्विनं लिङ्गं ध्यानं कुर्यात्, पूर्वां वा उत्तरां वा दिशं प्रेक्ष्य, अञ्जलिं कृत्वा, शिवं देवीं च साक्षात् आह्वयेत्। स भगवान् वृषभारूढः अथवा दिव्ययानसमायुक्तः, देवीसमेतः, सर्वाभरणभूषितः, सर्वमङ्गलध्वनिसंयुक्तः, देवमस्मरन्, प्रकाशमानः दृश्यते। तं ब्रह्मा विष्णु महेशः सूर्यः इन्द्रः चान्ये देवाः दानवाश्च, परमसुखपूर्णाङ्गाः, प्रणतान् हस्तमस्तकान्, परिवेष्टन्ति। सर्वतः स्तुत्वा, नृत्यन्तः, नामानि उच्चारयन्तः, ततः पञ्चार्घ्यं दत्त्वा, पूजां समापयेत्। पञ्चार्घ्याद् अधिकं कर्म नास्ति; लिङ्गवत्, प्रतिमासु अपि स्थापनां सर्वत्र कुर्यात्। लक्ष्णचिह्नवेलायां नेत्रोन्मीलनं कार्यम्; अप्सु निमज्ज्य, प्रतिमां शिरसा अधः स्थापयेत्। मन्त्रैः तां हृदि संयोज्य, कुम्भोपरी स्थापयेत्; यत्र प्रतिष्ठितं गृहम् अस्ति, सा 'प्रतिष्ठिता' इति कथ्यते, अन्यथा 'अप्रतिष्ठिता'। यो यः समर्थः, गृहम् आयोज्य, प्रतिष्ठाविधिं तदा कुर्यात्; अशक्तः अपि लिङ्गं वा प्रतिमां स्थापयेत्। अनन्तरं, यथाशक्ति, शिवमन्दिरं निर्माय, गृहे पूजां प्रतिष्ठां चोत्तरं प्रवक्ष्यामि। लघुं लिङ्गं वा प्रतिमां सम्यग्लक्षणयुक्तां निर्माय, सूर्यस्य उत्तरायणगमने, शुभे दिवसे शुक्लपक्षे स्थापयेत्। शुद्धदेशे देवीं स्थापयित्वा, पूर्ववत् कमलं रेखयित्वा, पत्रपुष्पादीनि विक्षिप्य, मध्ये कुम्भं स्थापयेत्। तस्य चतुर्दिशं चतु: कुम्भान् स्थापयेत्; पञ्चसु, पञ्च ब्रह्माणः बीजैः सह स्थापयेत्। स्थाप्य पूजयित्वा, मुद्राः दर्शयित्वा, रक्षित्य, लिङ्गं वा प्रतिमां पूर्ववत् मृदजलेन शुद्धयेत्। पुष्पैः आवृत्य, उत्तमासने उत्तरतः स्थाप्य, शिरसि पुष्पं निवेश्य, अभिषेकजलेन सिञ्चेत्। पुनः पुष्पैः पूजयित्वा, जयघोषादिसंयुक्तः, कुम्भैः स्नापयेत्, ईशानविद्यामन्त्रेण, मूलमन्त्रेण च। ततः पञ्चाङ्गन्यासं पूजां च पूर्ववत् कृत्वा, सदा तत्र त्रिनेत्रं देवमेकं देवीसमेतं पूजयेत्। वैकल्पिकेन विधिना, एकमेव कुम्भं रूपमन्त्रयुक्तं कमले स्थाप्य, शेषकर्माणि पूर्ववत् आचरेत्। यत् लिङ्गं अत्यन्तं भग्नं, तत् शुद्धं कृत्वा प्रतिष्ठापयेत्; किंचित् भग्नं सिञ्च्य, पूजयेत्। 'बाण' इति विख्यातानि लिङ्गानि स्थाप्याणि वा, न वा; यानि शिवेन पूर्वं प्रतिष्ठितानि, तानि तथैव पूजयेत्। शेषाणि लिङ्गानि, यानि बाणसदृशानि दृश्यन्ते, स्वयम्भूणि, दिव्यानि, मुनिनिर्मितानि च, तानि अपि तथैव स्थापयेत्।